Web3: Dân chủ hóa các ngành công nghiệp sáng tạo

Từ nhà làm phim đến họa sĩ, nhạc sĩ, nhà văn hay thậm chí blogger xây dựng cộng đồng trên Instagram, tất cả đều có một điểm chung – họ kiếm tiền từ những gì mình tạo ra.

Nhưng họ phải đối mặt với nghịch lý: để làm được điều đó, họ cần dựa vào bên trung gian. Trung gian có thể là nền tảng mạng xã hội, nhà sản xuất sẵn sàng đầu tư cho bộ phim của bạn, hay một công ty quản lý tài trợ và quảng bá album đầu tay.

Không có quyền sở hữu số đồng nghĩa không có quyền kiểm soát

Dù nhìn theo cách nào, người làm sáng tạo từ trước đến nay vẫn phải phụ thuộc vào những “nhà kinh doanh lạnh lùng” để kiếm tiền từ nghệ thuật. Vì sao lại như vậy? Câu trả lời khá bất ngờ nhưng đơn giản: thiếu quyền sở hữu kỹ thuật số.

Để tiếp cận khán giả toàn cầu, nghệ sĩ buộc phải đưa tác phẩm lên môi trường số. Nhưng trước thời blockchain, một khi tác phẩm đã online, nó gần như không còn thuộc về bạn nữa. Bạn có thể tiếp cận hàng triệu người, nhưng quyền kiểm soát đã biến mất.

Điều này buộc nghệ sĩ phải chọn cách khác: bán quyền cho các công ty lớn (hãng đĩa, nhà sản xuất, nền tảng mạng xã hội), và chính các “khu vườn tường rào số” đó sẽ kiếm tiền từ tác phẩm – Netflix, YouTube và Spotify là những ví dụ điển hình. Người sáng tạo phụ thuộc vào quảng cáo hoặc gói thuê bao của nền tảng để nhận thù lao – và điều này kéo theo nhiều hệ quả cả về tài chính lẫn sáng tạo.

Nghệ sĩ phải nhường phần lớn lợi nhuận

Trong hệ thống này, nghệ sĩ không thể bán tác phẩm trực tiếp cho khán giả mà luôn phải có trung gian. Khi các thực thể tập trung đóng vai “người gác cổng”, nghệ sĩ buộc phải chấp nhận điều khoản của họ, đồng nghĩa phải chia sẻ lợi nhuận.

Phần thưởng mà nghệ sĩ nhận được thường rất thấp, dù chính nội dung của họ mới là thứ thu hút người dùng đến nền tảng. Cấu trúc từ trên xuống khiến phần lớn nghệ sĩ, kể cả những tên tuổi lớn – rơi vào tình trạng bị “khóa chặt” bởi nhà phát hành, nơi một thực thể trung tâm có thể áp đặt điều khoản bất hợp lý chỉ vì họ cung cấp hạ tầng kiếm tiền.

Quyền tự do sáng tạo bị giới hạn

Sự phụ thuộc vào các “gatekeeper” cũng đồng nghĩa nghệ sĩ phải chiều theo ý muốn của người cấp vốn. Đó là một dạng kiểm duyệt mềm: nếu tác phẩm của bạn không hợp gu của các ông lớn, bạn sẽ không thể kiếm tiền từ nó.

Hãy tưởng tượng bạn dành nhiều năm viết kịch bản phim độc lập. Khi hoàn thành, bạn gửi đi khắp nơi nhưng chẳng ai muốn sản xuất – trừ khi bạn thêm vài vụ nổ hoành tráng và… một con cá mập.

Khán giả cũng chịu thiệt vì thiếu đa dạng

Và đó dẫn tới vấn đề cuối cùng. Chúng ta – khán giả – đôi khi quên rằng mọi nội dung đến tay mình đều đã được chọn lọc bởi một nhóm rất nhỏ ở trên đỉnh. Hãy nghĩ xem có bao nhiêu bộ phim đã bị từ chối để đổi lấy một bộ phim ta được xem! Khi các nền tảng lớn chỉ chạy theo lợi nhuận tối đa, sự đa dạng không còn là ưu tiên và đó là mất mát cho tất cả.

Vấn đề đã rõ: thiếu quyền sở hữu số gây tác động tiêu cực tới nghệ sĩ, không gian nghệ thuật và cả khán giả. Vậy công nghệ mới đang giải quyết điều này ra sao?

Web3 thường được gọi là “Internet của giá trị” và đó là cách mô tả rất chuẩn. Đặc điểm cốt lõi của Web3 là cho phép tài sản số được sở hữu tự chủ và kiếm tiền mà không cần trung gian. Cơ chế hoạt động như sau:

Tài sản được token hóa

NFT có thể nổi tiếng nhờ ảnh đại diện hay meme, nhưng giá trị thực của nó là khả năng token hóa và sở hữu kỹ thuật số đối với mọi loại nội dung. Nói cách khác, đó là chủ quyền số.

Từ phim ảnh, thiết kế thời trang số, album, bài hát cho đến tiểu thuyết điện tử – NFT cho phép nghệ sĩ bước vào thị trường toàn cầu mà vẫn giữ quyền sở hữu. Thay vì bán phim cho nền tảng streaming, bạn có thể token hóa nó.

Ví dụ, bạn phát hành 1.000 token cho bộ phim, nghĩa là chỉ người mua token mới xem được. Không trung gian, không phải sửa nội dung cho hợp xu hướng. Chỉ còn tự do sáng tạo và thù lao xứng đáng.

Thanh toán ngang hàng (P2P)

Vậy nghệ sĩ nhận tiền bằng cách nào? Trước đây, tiền đến từ quảng cáo hay thuê bao của nền tảng, rồi chỉ một phần nhỏ được trả lại cho nghệ sĩ bằng tiền pháp định. Với tài sản token hóa trên blockchain, người sáng tạo nhận thanh toán trực tiếp bằng crypto – nhờ hệ thống trustless của blockchain. Không còn phải chia lợi nhuận, không còn nền tảng streaming, nghệ sĩ tự đặt giá và nhận gần như toàn bộ.

Âm nhạc

Bằng cách phát hành âm nhạc dưới dạng NFT, các nghệ sĩ giờ đây có thể bán trực tiếp tài sản của mình cho người hâm mộ.

Trong ngành công nghiệp âm nhạc, một ví dụ nổi bật là album gần đây của Kings of Leon, được phát hành độc lập trên thị trường kỹ thuật số dưới định dạng NFT. Có thể đây không phải là ví dụ điển hình về một nghệ sĩ mới bước vào không gian Web3, nhưng nó cho thấy cách blockchain đang bắt đầu làm thay đổi ngành công nghiệp và các “người chơi” chủ chốt trong đó.

Chỉ riêng năm ngoái, doanh số bán NFT âm nhạc đã tạo ra khoảng 80 triệu USD từ các đợt bán sơ cấp, trong đó phần lớn doanh thu thuộc về các nghệ sĩ độc lập. Điều này cho phép nghệ sĩ tận dụng sức mạnh của thị trường toàn cầu theo điều kiện của riêng họ.

Bên cạnh việc bán album dưới dạng NFT, nghệ sĩ còn có thể tạo thêm nguồn doanh thu bằng cách tham gia các nền tảng streaming phi tập trung như Audius. Tại đây, họ vẫn giữ toàn quyền sở hữu các bài hát của mình thông qua smart contract tích hợp trong NFT, đồng thời nhận phần lớn doanh thu từ việc bán nhạc (ví dụ 90% trong trường hợp của Audius).

Truyền hình và điện ảnh

Bạn còn nhớ kịch bản phim từng liên tục bị các nhà sản xuất từ chối không? Trong Web3, ngành làm phim mang đến cho các biên kịch một phương thức huy động vốn thay thế, từ đó cho phép nhiều ý tưởng phim đa dạng hơn được hiện thực hóa.

Nhà làm phim Trevor Hawkins là một ví dụ điển hình cho việc NFT đang dân chủ hóa ngành điện ảnh và truyền hình. Ông đã chia nhỏ quyền sở hữu thương mại của bộ phim thành nhiều NFT, đồng thời bán vé xem buổi công chiếu của bộ phim thông qua các token không thể thay thế.

Trong khi đó, một số Decentralized Autonomous Organization (DAO) lại tập trung hoàn toàn vào việc tài trợ và quản lý các dự án truyền thông. Họ huy động vốn để sản xuất phim bằng cách token hóa quyền thương mại của bộ phim cuối cùng.

Một lần nữa, mô hình này giúp các nghệ sĩ có thể sản xuất bộ phim của mình mà không phải thỏa hiệp về chất lượng hay tự do sáng tạo. Thay vào đó, họ huy động vốn từ cộng đồng và chia sẻ lợi nhuận một cách công bằng sau khi dự án hoàn thành.

Nghệ thuật & Thời trang (…trong Metaverse)

Ngay cả các nhà sáng tạo trong lĩnh vực thời trang và nghệ thuật cũng đang nhận thấy lợi ích từ “internet of value”, đặc biệt khi chúng ta chứng kiến sự trỗi dậy của Metaverse – nơi các tác phẩm của họ có thể được trưng bày, mặc thử và trải nghiệm trong một không gian xã hội siêu thực.

Thời trang kỹ thuật số thực ra không phải là một ý tưởng mới – các game thủ đã sử dụng “skins” trong trò chơi từ rất lâu. Tuy nhiên, trước đây nền tảng sở hữu skin đó, và người chơi chỉ có thể sử dụng nó trong một hệ sinh thái duy nhất.

Sự xuất hiện của tài sản được token hóa đã thay đổi điều này. Giờ đây, các sản phẩm thời trang kỹ thuật số có thể được “sở hữu” thực sự bởi người dùng trong thế giới số, sử dụng trên nhiều nền tảng khác nhau, trưng bày trong các phòng trưng bày cá nhân, và thậm chí bán lại với giá trị thực.

Điều này đã tạo ra một thị trường mới cho các nhà thiết kế thời trang kỹ thuật số độc lập, nơi các tác phẩm của họ không chỉ có nhu cầu cao mà còn có thể được họ trực tiếp kiếm tiền từ đó. Đồng thời, họ không cần phải chạy theo các xu hướng nhất thời để tiếp thị sản phẩm của mình.

Tương tự như vậy, nghệ thuật NFT cũng đã bùng nổ, đặc biệt trong không gian Metaverse.

Đã qua rồi cái thời nghệ sĩ phải thuê người đại diện hoặc nhà quảng bá để tiếp cận thị trường, nhu cầu ngày càng tăng đối với nghệ thuật kỹ thuật số cho phép các nhà sáng tạo tiếp cận thị trường lớn hơn nhiều, mà không phải chia sẻ lợi nhuận với bên trung gian.

Và Metaverse giờ đây đóng vai trò như một phòng trưng bày hoạt động 24/7, nơi nghệ sĩ và người sưu tầm có thể trưng bày và trải nghiệm các tác phẩm nghệ thuật này.