Những ý chính:
Chúng ta thường thấy khoa học bị kìm hãm bởi các quy định quan liêu, các bên trung gian và những rào cản không cần thiết trong việc huy động vốn. Nếu loại bỏ những trở ngại này, tốc độ đổi mới có thể được đẩy nhanh đáng kể. Một ví dụ điển hình gần đây là quá trình phát triển vaccine Covid.
Từ việc nghiên cứu đến phát triển vaccine, tốc độ và động lực là những yếu tố then chốt quyết định thành công của khoa học. DeSci là một trong những phong trào giúp thúc đẩy các yếu tố này và đưa chúng vào khoa học đại chúng.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ đi sâu tìm hiểu DeSci là gì và nó có thể cải thiện khoa học hiện đại như thế nào.
Khoa học phi tập trung (DeSci) là gì?
Khoa học phi tập trung, hay DeSci, là một phong trào Web3 tận dụng các công cụ blockchain để giải quyết những vấn đề cốt lõi của khoa học hiện đại, chẳng hạn như tài trợ, xuất bản và quyền sở hữu bản quyền.
Mặc dù vẫn đang ở giai đoạn đầu, phong trào DeSci đang dần thu hút sự quan tâm. Một trong những xu hướng thúc đẩy phong trào này chính là sự chuyển dịch sang Web3 và crypto, loại bỏ trung gian và trao lại quyền lực cho người dùng. Đồng thời, tình trạng hiện tại của nghiên cứu khoa học và cách dữ liệu được chia sẻ cũng là một yếu tố quan trọng.
Tại sao chúng ta cần DeSci: Những vấn đề của nghiên cứu khoa học
Nghiên cứu là lĩnh vực rất cần đổi mới để khắc phục tốc độ chậm, sự quan liêu và hạn chế về khả năng tiếp cận. Hãy cùng xem những vấn đề phổ biến mà các nhà khoa học phải đối mặt trong quá trình nghiên cứu.
1. Thiếu nguồn tài trợ
Khoa học hiện đại đang đối mặt với khủng hoảng tài trợ.
Hiện nay, các nhà khoa học phụ thuộc vào các khoản tài trợ (grants) hoặc nhà tài trợ tư nhân để thực hiện nghiên cứu, và mức độ cạnh tranh là rất cao. Để minh họa rõ hơn, hãy xem cách nghiên cứu y sinh được tài trợ.
Phần lớn nguồn tài trợ đến từ hai nguồn chính — chính phủ (thông qua các trường đại học và tổ chức chuyên ngành như Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ – NIH) và các công ty dược sinh học (thông qua bộ phận nghiên cứu của họ).
Trong lịch sử, tỷ lệ phê duyệt tài trợ của NIH dao động từ 20% đến 30% và đang có xu hướng giảm dần. Điều này đồng nghĩa với việc các nhà nghiên cứu dành gần một nửa sự nghiệp để viết đề xuất tài trợ nhưng không được chấp thuận, ngay cả khi nghiên cứu đó mang tính cấp thiết.
Ngoài ra, việc phụ thuộc vào nguồn tài trợ tư nhân cũng có nhược điểm riêng. Vì các công ty thường tìm kiếm lợi nhuận, nên chỉ những nghiên cứu có khả năng sinh lời cao mới được tài trợ.
Do đó, cách thức tài trợ hiện nay trực tiếp làm chậm tiến độ phát triển khoa học. Nó cản trở các nghiên cứu không mang tính lợi nhuận, đồng thời gây lãng phí nguồn lực khi các nhà khoa học phải dành quá nhiều thời gian cho các đề xuất không thành công thay vì tập trung vào nghiên cứu có thể cứu sống con người.
2. Chia sẻ nghiên cứu kém hiệu quả
Trong lịch sử, lĩnh vực nghiên cứu mang tính độc quyền — bị kiểm soát bởi một số ít tạp chí khoa học.
Các tạp chí có động lực tăng doanh thu bằng cách bán nhiều gói đăng ký hơn, vì vậy họ thường ưu tiên các nghiên cứu có kết quả tích cực hoặc thu hút sự chú ý để xuất bản.
Các sáng kiến như Open Access Movement đã cố gắng làm cho dữ liệu khoa học dễ tiếp cận hơn, giúp người đọc và thư viện không phải trả phí để truy cập.
Tuy nhiên, chi phí xuất bản lại được chuyển sang cho các nhà khoa học. Một số tạp chí uy tín đã chuyển sang mô hình “trả phí để xuất bản”, trong đó các nhà nghiên cứu phải trả hàng nghìn USD phí xử lý để công bố công trình của mình.
3. Thiếu minh bạch
Về bản chất, khoa học là một quá trình hợp tác, nơi các nhà khoa học cần dựa vào nghiên cứu của nhau để loại bỏ sai sót và tránh đi vào ngõ cụt.
Tuy nhiên, do văn hóa cạnh tranh trong cộng đồng khoa học, nhiều nhóm nghiên cứu có xu hướng che giấu kết quả nhằm trở thành người đầu tiên đạt được thành tựu hoặc giành công lao.
Việc che giấu dữ liệu và tài nguyên quý giá làm chậm tiến độ phát triển khoa học. Hơn nữa, điều này có thể dẫn đến việc lãng phí hàng triệu USD cho những nghiên cứu lặp lại.
Nguyên nhân là do sự không đồng bộ lợi ích giữa những người thực hiện nghiên cứu và những người hưởng lợi từ nó. Nếu có cơ chế khuyến khích chia sẻ dữ liệu, quá trình đổi mới có thể được đẩy nhanh đáng kể.
DeSci thay đổi nghiên cứu khoa học như thế nào?
Những vấn đề trên là rào cản lớn đối với tiến bộ của nhân loại. Chúng ta chỉ có thể thúc đẩy khoa học khi cùng nhau chia sẻ tài nguyên và DeSci chính là hạ tầng giúp biến điều đó thành hiện thực. Trong phần này, chúng ta sẽ xem một số cách DeSci đang được ứng dụng để thúc đẩy tiến bộ khoa học.
1. Quy trình phản biện và xuất bản phi tập trung, có cơ chế khuyến khích
Việc xuất bản một bài báo khoa học là một quá trình dài và phức tạp, trong đó các tạp chí điều phối phản biện, chỉnh sửa,…Khi quyền lực nằm trong tay các tạp chí, khả năng tiếp cận nghiên cứu cũng bị hạn chế vì họ quyết định nội dung nào được xuất bản.
Việc sử dụng hạ tầng phản biện dựa trên blockchain có thể loại bỏ những rào cản này. Blockchain có công nghệ smart contract – các đoạn mã có thể lập trình. Khi kết hợp với cộng đồng nhà nghiên cứu phi tập trung, chúng có thể tự động hóa các bước trong quy trình xuất bản như phản biện.
Hệ thống danh tiếng cũng là một yếu tố quan trọng, rất phù hợp với blockchain vì dữ liệu trên đó có thể xác minh và không thể thay đổi. Mỗi khi một nhà khoa học xuất bản hoặc phản biện thành công, smart contract sẽ tự động cập nhật hồ sơ của họ, gia tăng uy tín trong cộng đồng.
VitaDAO là một ví dụ về tổ chức phi tập trung tận dụng blockchain cho khoa học. Nền tảng này đã đạt được một số thành công trong việc xây dựng hệ thống phản biện và danh tiếng theo nhu cầu, cho phép nhà nghiên cứu làm việc độc lập với tạp chí và được công nhận trực tiếp.
2. Tài trợ nghiên cứu từ cộng đồng
Công nghệ blockchain cũng hỗ trợ mạnh mẽ cho crowdfunding, mở ra cách mới để tài trợ nghiên cứu. Chúng ta đã thấy hàng triệu USD được huy động cho game, TV và điện ảnh thông qua NFT và DAO.
Áp dụng logic này vào khoa học có thể giúp các nhà nghiên cứu tiết kiệm nhiều năm xin tài trợ và tập trung vào công việc của họ.
Ví dụ, Molecule – một marketplace tài trợ dựa trên blockchain cho phép gọi vốn cho nghiên cứu dược phẩm. Giao thức này kết nối trực tiếp bệnh nhân, công ty công nghệ sinh học hoặc nhà đầu tư với các nhà khoa học, tạo ra thị trường nghiên cứu mở.
Thông qua VitaDAO, người dùng có thể tài trợ cho các dự án cụ thể.
Nhờ đó, các bên quan tâm có thể sở hữu một phần dự án thay vì thông qua các kênh truyền thống như nhà xuất bản hay các tập đoàn dược lớn. Đồng thời, họ có thể truy cập dữ liệu quan trọng và đóng góp vào sự phát triển của dự án.
3. Quyền sở hữu dữ liệu và tài sản trí tuệ (IP)
Việc “mint” quyền nghiên cứu dưới dạng NFT giúp các nhà khoa học xác lập quyền sở hữu trí tuệ và nhận được sự ghi nhận xứng đáng, đồng thời vẫn cho phép chia sẻ dữ liệu giữa các nhóm nghiên cứu.
Ví dụ, nhà khoa học có thể kiếm tiền trực tiếp từ công trình của mình bằng cách token hóa nó thành NFT trên blockchain. Nhờ đó, họ có thể xác minh thời điểm hoàn thành nghiên cứu và nhận công lao xứng đáng. Thậm chí, họ còn có thể nhận phí bản quyền mỗi khi nghiên cứu được mua.
Molecule với IP-NFTs đã hiện thực hóa điều này. Các dự án và quyền sở hữu trí tuệ được ghi nhận dưới dạng NFT, giúp chúng có thể giao dịch, chuyển nhượng và xác minh dễ dàng trên blockchain. Qua đó, giảm thiểu rủi ro xâm phạm bản quyền và đảm bảo người đóng góp được hưởng lợi.
4. Minh bạch dữ liệu và chống kiểm duyệt
Thông thường, dữ liệu nghiên cứu bị phân mảnh và lưu trữ riêng lẻ trong các tổ chức khác nhau, gây cản trở hợp tác.
Ngược lại, việc lưu trữ dữ liệu trên blockchain mang lại tính minh bạch cao. Opensci – một dự án Web3 đang xây dựng môi trường nơi các nhà khoa học có thể hợp tác và phá vỡ các “data silo” này.
Thông qua nền tảng của họ, nhà khoa học có thể truy cập và lưu trữ dữ liệu nghiên cứu từ bất kỳ đâu, bất kỳ lúc nào, giúp đưa ra quyết định chính xác hơn. Đồng thời, do dữ liệu trên blockchain không thể bị thay đổi, nguy cơ kiểm duyệt khoa học cũng được giảm thiểu.
Phi tập trung hóa khoa học: Tăng tốc đổi mới
Việc sử dụng blockchain để cải tiến khoa học hiện đại mang lại nhiều lợi ích. Blockchain loại bỏ các “gatekeeper” trung tâm bằng cách cho phép nhà đầu tư, cá nhân và bệnh nhân xây dựng cộng đồng xoay quanh một ý tưởng và tài trợ cho nghiên cứu mà họ quan tâm.
Nhờ đó, các nhà khoa học có thể tiếp cận nguồn vốn, dữ liệu và nghiên cứu nhanh hơn. Đồng thời, họ nhận được phần thưởng và sự công nhận khi chia sẻ công trình, trong khi vẫn giữ quyền sở hữu dữ liệu.
Các dự án DeSci giai đoạn đầu đã chứng minh tiềm năng của mình. Khả năng kết nối cộng đồng và tạo động lực đồng thời chính là yếu tố gắn kết toàn bộ hệ sinh thái này.
Việc trao lại quyền lực và sự công nhận cho người sáng tạo chính là cốt lõi của cuộc cách mạng này — và có thể thay đổi cách xã hội vận hành trong tương lai.
