Những ý chính:
Do đó, trong bài viết này, chúng ta sẽ đi sâu vào smart contract là gì, vì sao thiếu kiến thức có thể khiến bạn dễ bị lừa, và cách đọc smart contract để tự bảo vệ mình trước rủi ro.
Có ba thứ bạn không thể tránh khỏi: cái chết, thuế và smart contract. Và chúng tôi hoàn toàn nghiêm túc.
Bất kể bạn thực hiện loại giao dịch nào trong thế giới phi tập trung, rất có thể bạn đang sử dụng smart contract để xử lý nó. Giao dịch, nạp tiền, rút tiền, staking hay thậm chí NFT – dù bạn làm gì, smart contract gần như luôn đóng vai trò trung tâm.
Vì smart contract đóng vai trò cốt lõi như vậy, khả năng đọc dữ liệu của chúng là một kỹ năng thiết yếu đối với bất kỳ ai sử dụng hệ sinh thái này. Vậy hãy cùng tìm hiểu. Tại đây, bạn sẽ học cách hiểu smart contract, cách đọc dữ liệu của chúng và nắm vững các chi tiết kỹ thuật trong các tương tác crypto.
Smart Contract là gì?
Nói ngắn gọn trong một câu, smart contract là các hợp đồng kỹ thuật số được lập trình để đưa ra quyết định dựa trên đầu vào và tự động thực thi giao dịch giữa nhiều bên ẩn danh mà không cần can thiệp thủ công hay sự tin tưởng.
Ví dụ, giả sử bạn muốn vay tiền trên một giao thức DeFi. Smart contract của giao thức sẽ cấp khoản vay ngay khi xác minh rằng bạn đã khóa đủ tài sản thế chấp. Và khi đến hạn trả nợ, bạn chỉ cần hoàn trả cả gốc lẫn lãi, smart contract sẽ tự động giải phóng tài sản thế chấp. Trong toàn bộ quá trình này, không cần bất kỳ can thiệp thủ công hay giấy tờ pháp lý nào.
Smart contract thực sự rất mạnh mẽ vì chúng cho phép các giao dịch phức tạp diễn ra mà không cần trung gian nhưng chính vì không có yếu tố con người, nên quá trình này hoàn toàn không có sự mơ hồ. Nói cách khác, một khi bạn đã đồng ý với smart contract, nó sẽ được thực thi. Bạn không thể gọi “chăm sóc khách hàng” để khiếu nại hay đảo ngược giao dịch vì dự án không còn hấp dẫn nữa. Và đó chính là lý do việc hiểu rõ những gì bạn đang đồng ý là cực kỳ quan trọng.
Smart Contract: Vì sao hiểu là yếu tố then chốt để bảo mật
Một ví dụ thực tế trên tweet từ ngày 13/02/2022 cho thấy tầm quan trọng của việc đọc smart contract. Trong trường hợp này, hai kẻ lừa đảo giả mạo đội ngũ sáng lập của một game trên Solana tên là Space Falcon và gửi cho nạn nhân hai NFT có thể staking để nhận thưởng.
Điểm mấu chốt là: đây không phải dự án thật. Smart contract liên quan thực chất cho phép kẻ gian rút 100% tài sản trong ví khi người dùng chấp thuận giao dịch. May mắn thay, nạn nhân đã kiểm tra kỹ và đọc smart contract (nhờ tính minh bạch!) để phát hiện đây là “scam contract”.
Bạn có thể xem smart contract như điều khoản và điều kiện của giao dịch crypto. Chúng vượt qua sự hype hay FOMO để cung cấp thông tin chính xác về dự án, chủ sở hữu và những gì bạn đang đồng ý.
Và bạn không cần phải là lập trình viên để hiểu phần lớn thông tin này – vì đã có công cụ như Etherscan. Vậy nó hoạt động như thế nào?
Cách đọc Smart Contract bằng Etherscan
Như đã đề cập, smart contract có mặt ở khắp nơi: Ethereum, Avalanche, Solana, Tezos,… Tuy nhiên, trong bài này, chúng ta sẽ sử dụng Ethereum và blockchain explorer phổ biến nhất của nó là Etherscan để minh họa cách đọc dữ liệu smart contract.
Các phần dưới đây sẽ hướng dẫn bạn:
- Tìm smart contract
- Đọc thông tin cơ bản như địa chỉ creator, tên token, tài sản trong contract
- Hiểu các chỉ số của token
- Phân tích lịch sử giao dịch
- Tìm source code để phân tích sâu hơn
Lưu ý: Mặc dù Etherscan chỉ dành riêng cho Ethereum , bạn có thể áp dụng các phương pháp tương tự như mô tả bên dưới trên các trình khám phá của các blockchain khác: Solana Explorer , Avalanche Explorer , Baking Bad .
Bắt đầu
Hãy bắt đầu từ những điều cơ bản:
- Trước tiên bạn cần tìm địa chỉ smart contract của dự án mà bạn đang xem xét. Đây về cơ bản là trung tâm thông tin chính chứa các dữ liệu quan trọng của dự án. Bạn có thể tìm thấy địa chỉ này trên website chính thức của dự án, trang OpenSea, white paper, trang GitHub, Discord, trang listing trên marketplace (đối với NFT) hoặc trên trang của dự án tại CoinMarketCap hoặc CoinGecko.
- Sau khi bạn đã có địa chỉ smart contract và sao chép nó, bạn có thể truy cập Etherscan, dán địa chỉ đó vào thanh tìm kiếm và nhấn Enter để đi đến trang thông tin của smart contract.
Thông tin nhận diện hợp đồng
Khi nói về contract identity, chúng ta đang đề cập đến những yếu tố nền tảng của một giao thức; bao gồm người tạo ra hợp đồng và thời điểm tạo, giá trị bị khóa trong giao thức, cũng như token gốc giúp giao thức hoạt động. Tất cả những yếu tố này sẽ giúp bạn bắt đầu hình dung bức tranh tổng thể của dự án.
Bạn sẽ tìm thấy những yếu tố quan trọng này ở nửa trên của trang thông tin hợp đồng:
1. Reserve, Value, and Token: Các mục này hiển thị tổng số ETH được giữ trong hợp đồng, tổng giá trị của số ETH đó theo giá hiện tại, và tổng giá trị của các tài sản khác được lưu trữ trong contract.
2. Creator and Transaction Hash: Tại đây bạn sẽ thấy địa chỉ ví của người tạo hợp đồng và transaction hash của giao dịch tạo hợp đồng. Bạn có thể nhấp vào transaction hash để xem thông tin chi tiết hơn về giao dịch đó.
3. Token Tracker: Khi nhấp vào mục này, bạn sẽ được chuyển đến một trang chứa toàn bộ thông tin về token gốc của smart contract.
Nếu bạn nhấp vào địa chỉ ví của người tạo hợp đồng, bạn sẽ được chuyển đến một trang hiển thị toàn bộ lịch sử giao dịch và dòng tiền của ví đã tạo smart contract đó. Tại đây, bạn có thể kiểm tra mức độ hoạt động của ví cũng như những ví và contract mà nó đã từng tương tác trước đó.
Vậy từ những thông tin ban đầu này bạn có thể rút ra điều gì?
Nếu bạn thấy một ví hoàn toàn mới, không có lịch sử giao dịch, một contract vừa được tạo, hoặc các dữ liệu mâu thuẫn với nhau, thì đó có thể là một dấu hiệu khiến bạn cần thận trọng hơn. Tuy nhiên, đây chỉ là một điểm dữ liệu ban đầu và bạn cần phân tích contract sâu hơn để có được cái nhìn rõ ràng hơn về dự án.
Thông tin Token
Nguồn cung token và phân bổ quyền sở hữu token là những yếu tố then chốt khi đánh giá tính hữu ích và tương lai của một dự án. Ví dụ, việc biết tổng nguồn cung token (và liệu nguồn cung đó có bị giới hạn hay không) sẽ giúp bạn hiểu quyền tham gia của mình trong dự án nếu bạn mua một lượng token nhất định. Đồng thời, điều này cũng giúp bạn đánh giá tỷ lệ sở hữu của mình trong dự án và mức độ an toàn trước nguy cơ bị pha loãng hoặc bị bán tháo lớn khiến giá sụt giảm mạnh. Tương tự, cách phân bổ quyền sở hữu token cũng có thể cho bạn một chỉ báo tốt về mức độ an toàn của dự án. Càng có nhiều người nắm giữ token và token được phân bổ càng đồng đều, thì dự án càng có xu hướng an toàn và phi tập trung hơn. Ví dụ, nếu một smart contract có 10 triệu token, nhưng 4 triệu trong số đó lại nằm trong tay một ví duy nhất, thì tương lai của dự án có thể bị ảnh hưởng mạnh bởi một cá nhân hoặc tổ chức duy nhất. Vì vậy, rủi ro này cần được tính đến khi bạn đánh giá tiềm năng của dự án. Vậy làm thế nào để kiểm tra những thông tin này trên Etherscan? Bạn có thể kiểm tra chi tiết token gốc của hợp đồng bằng cách nhấp vào liên kết Tracker. Thao tác này sẽ đưa bạn đến một trang hiển thị giá token, vốn hóa thị trường theo nguồn cung lưu hành và nguồn cung pha loãng hoàn toàn (có thể nhấp để chuyển đổi giữa hai chế độ), nguồn cung token tối đa, tổng số ví đang nắm giữ token, cũng như số lượng giao dịch đã được thực hiện bằng token đó. Khi kết hợp những dữ liệu này lại với nhau, bạn có thể hiểu rõ hơn mức độ phổ biến của token và mức độ phân bổ nguồn cung của nó giữa các holder. Ngoài ra, bạn có thể nhấp vào mục “Holders” ở phần bên dưới. Tại đây, hệ thống sẽ hiển thị xếp hạng tất cả các holder token dựa trên tỷ lệ phần trăm tổng nguồn cung mà họ nắm giữ. Nguồn cung token càng được phân tán rộng, dự án càng phi tập trung, và token càng ít có nguy cơ bị thao túng giá bởi các hành vi pump and dump.
Giao dịch của hợp đồng
Một cách khác để đánh giá mức độ hợp pháp của một dự án là xem lịch sử giao dịch token của hợp đồng. Nếu một dự án đã xử lý nhiều giao dịch bằng token gốc trong một khoảng thời gian dài, điều đó cho thấy dự án đã hoạt động trong một thời gian, có cộng đồng người dùng thực sự, và bạn cũng có thể đánh giá hoạt động cũng như mức độ thành công của dự án thông qua các chỉ số khác. Ngược lại, nếu tất cả các giao dịch chỉ mới diễn ra gần đây, hoặc chủ yếu liên quan đến cùng một vài địa chỉ ví, thì bạn nên nghiên cứu kỹ hơn về dự án. Bởi vì dữ liệu như vậy không cung cấp nhiều thông tin về lịch sử, hoạt động hay mức độ tương tác của người dùng. May mắn thay, bạn cũng có thể kiểm tra điều này trên Etherscan. Để thực hiện, bạn cần quay lại trang chính của hợp đồng, đảm bảo rằng bạn đang ở tab Transactions, sau đó cuộn xuống để xem toàn bộ các giao dịch. Bạn cũng có thể nhấp vào từng giao dịch gần đây để xem chi tiết và các hành động của giao dịch đó. Tại đây, bạn sẽ thấy tóm tắt loại giao dịch mà người dùng đang thực hiện thông qua hợp đồng, ví dụ như mint token mới hoặc chuyển token giữa các ví.
Phân tích
Để phân tích sâu hơn hiệu suất của một contract đối với người dùng, bạn có thể truy cập vào mục Analytics và xem biểu đồ trực quan về số lượng giao dịch được thực hiện thông qua contract. Một smart contract có mã nguồn đáng ngờ thường không có nhiều giao dịch, và điều này có thể là dấu hiệu rõ ràng cho thấy bạn nên thận trọng hơn khi tương tác với contract đó.
Code và chức năng của hợp đồng
Chúng ta đã nói về cách điều tra một dự án, nhưng còn các chức năng cốt lõi của smart contract thì sao? Trong thế giới smart contract, code chính là luật và đoạn mã lập trình chính là thứ quyết định contract có thể thực hiện những chức năng gì. Blockchain có văn hóa minh bạch rất cao, và nói chung mã nguồn của smart contract thường được công khai để bất kỳ ai cũng có thể xem và kiểm tra. Vì vậy, nếu bạn có kiến thức lập trình, bạn có thể xem mã nguồn contract bằng cách nhấp vào mục “Contract (Hợp đồng)” trong cùng tab nơi bạn đã xem các giao dịch. Khả năng xem trực tiếp mã nguồn này cho phép bạn đánh giá liệu contract có hợp pháp hay không, hoặc liệu nó có chứa các đoạn code nhằm rút tiền của người dùng hay không. Trong trường hợp một giao thức không công bố mã nguồn để công chúng kiểm tra, điều đó không nhất thiết có nghĩa là contract đó là lừa đảo nhưng đây vẫn là một dữ liệu quan trọng mà bạn không thể tiếp cận, và bạn cần tính đến yếu tố này khi đưa ra quyết định của mình.
Kiến thức là sức mạnh
Dù bạn đọc bao nhiêu tài liệu về crypto, biện pháp phòng vệ tốt nhất trước các vụ lừa đảo vẫn là khả năng phán đoán và hiểu rõ dữ liệu mà bạn đang phân tích. Với tất cả những thông tin trên, giờ đây bạn đã có thể tự mình thực hiện một đánh giá cơ bản để hiểu chính xác loại smart contract mà bạn đang tương tác là gì.
Các scammer thậm chí đã từng đánh lừa cả những người kỳ cựu (OG) trong ngành crypto. Vì vậy, mỗi giây bạn dành ra để học về bảo mật đều là một khoản đầu tư cho chính mình. Hãy xem thêm chuỗi bài viết về bảo mật và luôn đi trước những kẻ lừa đảo một bước.
Toàn bộ mục tiêu của blockchain là trao quyền kiểm soát cho CHÍNH BẠN. Vì vậy, hãy tiếp tục học hỏi và luôn cập nhật kiến thức về lĩnh vực này, bởi vì bạn càng hiểu rõ, bạn càng có thể tận dụng tốt hơn những cơ hội mà không gian công nghệ đầy tiềm năng này mang lại.
