Những ý chính:
Thẳng thắn mà nói, không ai thích nghe đến từ “phí”, và trong thế giới crypto cũng vậy. Ai lại muốn trả nhiều hơn số tiền mình đã đồng ý chuyển đi? Tuy nhiên, nếu bạn muốn làm bất cứ điều gì trong lĩnh vực Web3, bạn buộc phải làm quen với phí gas. Dù có thể gây bất tiện, nhưng đây là một tính năng cốt lõi của các mạng blockchain. Nếu không có chúng, sẽ khó có những người tham gia sẵn sàng xử lý giao dịch cho bạn.
Nhưng phí gas thực sự liên quan gì đến quy trình giao dịch và tại sao chúng lại quan trọng đến thế? Thực tế, crypto gas fees phức tạp hơn bạn nghĩ rất nhiều, nhưng hãy làm rõ một điều trước tiên: phí gas crypto là điều thiết yếu, và nếu muốn khám phá thế giới crypto, bạn sẽ cần chấp nhận chi trả khoản phí này. Vậy chính xác thì phí gas crypto là gì?
Phí gas là gì?
Phí gas crypto đơn giản là khoản phí bạn trả cho một mạng lưới tiền mã hóa để thực thi yêu cầu của mình. Mỗi giao dịch bạn xác nhận đều sẽ phát sinh một khoản phí giao dịch hay còn gọi là phí gas. Gần như mọi loại mạng blockchain đều có một mô hình phí gas nhất định. Nói ngắn gọn, các khoản phí này được chuyển cho những người tham gia mạng lưới cũng chính là những người trực tiếp xử lý giao dịch. Về bản chất, đây chính là một hình thức khuyến khích. Tuy nhiên, mức phí gas cụ thể bạn phải trả cho mỗi giao dịch sẽ phụ thuộc vào mạng lưới bạn sử dụng, cách mạng đó vận hành và mức độ tắc nghẽn tại thời điểm giao dịch.
Để hiểu rõ những yếu tố ảnh hưởng đến khoản phí này, trước tiên chúng ta hãy tìm hiểu cách chúng hoạt động.
Phí gas hoạt động như thế nào?
Điều quan trọng cần lưu ý là cách thức vận hành của mô hình phí đã được thiết kế sẵn trong hạ tầng công nghệ nền tảng của mỗi blockchain. Và chúng có thể hoạt động khác nhau giữa các mạng lưới. Tuy nhiên, nhìn chung, mô hình phí gas sẽ thu của người khởi tạo giao dịch một khoản phí nhỏ để xử lý giao dịch đó. Khoản phí này được chuyển cho người tham gia mạng – người đã đưa giao dịch vào một khối mới.
Từ đây, mọi thứ có thể trở nên phức tạp hơn. Ví dụ, đôi khi những người xử lý giao dịch có thể phải đối mặt với nhiều hoặc ít giao dịch hơn bình thường. Khi mạng lưới trở nên bận rộn, có quá nhiều giao dịch để lựa chọn, họ sẽ ưu tiên những giao dịch mang lại phần thưởng cao hơn. Điều này đồng nghĩa với việc bạn trả phí gas càng cao thì giao dịch của bạn càng được xử lý nhanh. Trong những thời điểm tắc nghẽn, nhiều người sẵn sàng trả phí cao hơn để được xử lý trước. Do đó, phí gas thường biến động tương ứng với số lượng người đang sử dụng mạng tại một thời điểm nhất định. Mạng càng bận, các block builder càng có nhiều lựa chọn, và phí gas vì thế cũng càng tăng.
Tuy nhiên, không phải mọi mạng lưới đều sử dụng chính xác mô hình này. Trong một số trường hợp, chẳng hạn như mạng Klaytn, một phần phí gas được thu vào quỹ ngân sách để giúp đội ngũ sáng lập phát triển mạng tốt hơn. Ở những mạng khác, một phần phí lại được hoàn trả trực tiếp cho những người tương tác với hệ sinh thái. Thậm chí, có những mạng như Immutable X hoàn toàn không thu phí gas. Nói tóm lại, mô hình phí gas phụ thuộc vào hạ tầng cốt lõi của từng mạng. Vì vậy, nếu muốn biết mình sẽ phải trả bao nhiêu, bạn cần tìm hiểu kỹ về mạng lưới đó.
Tại sao cần phải trả phí gas?
Phí gas crypto được trả cho các thợ đào (miners) hoặc validator của mạng để họ xử lý giao dịch của bạn. Nói ngắn gọn, bạn trả phí gas như một hình thức khuyến khích. Trên mỗi mạng lưới khác nhau, cơ chế khuyến khích này cũng có sự khác biệt.
Chẳng hạn, trên các mạng proof-of-work, việc thêm giao dịch vào khối đòi hỏi thiết bị chuyên dụng và kiến thức chuyên môn. Không chỉ vậy, quá trình này còn tiêu tốn một lượng năng lượng khổng lồ. Việc duy trì thiết bị hiệu suất cao và chi trả tiền điện đòi hỏi chi phí đầu tư và vận hành lớn. Nói đơn giản, các thợ đào cần có động lực tài chính chỉ để hòa vốn! Vì vậy, các mạng proof-of-work thường thưởng cho thợ đào phần thưởng khối, thường là đồng tiền mới được phát hành.
Trong khi đó, các mạng proof-of-stake không đòi hỏi chi phí năng lượng lớn như vậy, nhưng việc đảm bảo phần cứng hoạt động liên tục cũng là một thách thức. Thay vì đào coin, các validator trong hệ thống proof-of-stake nhận phần thưởng định kỳ, miễn là họ xác thực giao dịch một cách hiệu quả.
Phí gas trên Ethereum
Trên mạng Ethereum, phí gas được trả cho tất cả các validator hoạt động hiệu quả. Để trở thành validator, những người tham gia này phải stake, tức là khóa 32 ETH làm tài sản thế chấp. Nếu họ hành xử trung thực, họ sẽ nhận phần thưởng; ngược lại, nếu gian lận, số ETH đã stake sẽ bị cắt giảm (slashed). Phần thưởng của validator đến từ chính phí giao dịch mà bạn trả mỗi khi tương tác với mạng.
Phí gas Ethereum có thể biến động rất mạnh, phụ thuộc vào mức độ tắc nghẽn của mạng, số lượng validator sẵn có và giá trị tương đối của Ether. Do phí gas chỉ chiếm một phần rất nhỏ của 1 ETH, chúng ta sử dụng đơn vị nhỏ hơn của Ether là gwei.
1 ETH = 1.000.000.000 gwei. Vì vậy, phí gas được tính theo công thức đơn giản:
Gas Limit x Giá gas hiện tại trên mỗi đơn vị gwei = Phí Gas
Ví dụ: nếu gas limit là 10.000 và giá mỗi đơn vị là 100 gwei, 10.000 x 100 = 1.000.000 gwei = 0,001 ETH
May mắn thay, bạn thường không cần tự tính toán vì có rất nhiều công cụ tính phí gas Ethereum trực tuyến. Một ví dụ hữu ích là công cụ tính gas miễn phí của Etherscan.
Phí mạng Bitcoin
Phí mạng Bitcoin được chuyển trực tiếp cho các thợ đào – những người đưa giao dịch vào khối. Tương tự Ethereum, chi phí gửi Bitcoin phụ thuộc vào kích thước giao dịch và mức độ sử dụng mạng tại thời điểm đó. Dĩ nhiên, giá Bitcoin cũng biến động, nên giá trị tương đương bằng USD hay EUR mà bạn phải trả cũng có thể thay đổi mạnh.
Trung bình, phí mạng Bitcoin vào năm 2024 dao động khoảng 10–30 USD mỗi giao dịch, tuy nhiên mức trung bình lịch sử chỉ khoảng 2 USD. Khi số lượng người giao dịch tăng cao, phí có thể tăng đột biến. Ví dụ, trong bull market năm 2021, phí từng chạm mức khoảng 60 USD. Nếu muốn biết mình nên trả bao nhiêu, bạn có thể sử dụng các công cụ thống kê miễn phí như bitcoinfees.
Phí gas crypto: một phúc lợi, không phải lời nguyền
Việc hiểu và chấp nhận phí gas crypto là điều quan trọng với bất kỳ ai tham gia Web3, bởi đây chính là cách khuyến khích những người vận hành mạng lưới xử lý giao dịch. Dù có thể gây bất tiện, nhưng phí gas là yếu tố thiết yếu cho hoạt động của blockchain. Chúng đóng vai trò phần thưởng cho miner hoặc validator – những người đảm bảo giao dịch được thực thi. Số tiền bạn phải trả phụ thuộc vào mạng lưới, mức độ tắc nghẽn và mô hình khuyến khích mà mạng đó sử dụng.
Vì vậy, đừng quá lo lắng về khoản phí mạng trong giao dịch tiếp theo của bạn! Đó chỉ là cái giá của việc chuyển giá trị ngang hàng phi tập trung – cơ chế giúp bạn thực sự sở hữu tài sản của mình. Với self-custody, chỉ bạn mới có quyền kiểm soát tài sản; bạn chỉ đơn giản trả công cho miner để xử lý giao dịch mà bạn đã đồng ý thực hiện. Phí mạng hay phí gas chính là cách bạn đóng góp lại cho những bên đang vận hành node một cách hiệu quả. Nếu không có họ, bạn sẽ không thể mua, bán hay thậm chí chuyển bất cứ thứ gì.
