Tiền mã hóa (crypto) ra đời sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008. Nó mang đến một cách để những người bình thường có thể vượt qua những hạn chế của hệ thống tài chính truyền thống và tự chủ trong việc quản lý tiền của mình.
Những ý chính:
Công nghệ blockchain thoạt nhìn có thể khiến bạn cảm thấy choáng ngợp. Tuy nhiên, khi hiểu được một số đặc điểm cốt lõi của nó, bạn sẽ nhanh chóng nắm bắt được thế giới Web3. Có thể bạn nghĩ rằng tất cả các blockchain đều bảo mật như Bitcoin, hoặc tất cả đều mạnh mẽ như Ethereum. Nhưng trên thực tế, các mạng blockchain có rất nhiều điểm khác biệt.
Từ cơ chế quản trị, cách tạo ra coin mới, cho đến việc ai có thể tham gia mạng lưới; mỗi blockchain đều có những đặc điểm riêng có thể làm thay đổi cách toàn bộ hệ thống hoạt động.
Một số blockchain phù hợp hơn cho những mục đích sử dụng cụ thể, nhưng mỗi loại đều có những điểm mạnh và điểm yếu riêng. Vì vậy, trong bài viết này, Ledger Academy sẽ giải thích mọi điều bạn cần biết về blockchain là gì và cách nó hoạt động, đồng thời trình bày các loại blockchain khác nhau và mục đích sử dụng của chúng.
Tuy nhiên, trước khi đi sâu vào các khía cạnh kỹ thuật, chúng ta hãy bắt đầu với những kiến thức cơ bản nhất.
Blockchain là gì?
Nói một cách đơn giản, blockchain là một sổ cái kỹ thuật số phân tán và bất biến dùng để ghi lại các giao dịch và theo dõi sự di chuyển của tài sản kỹ thuật số trên mạng lưới của nó. Ban đầu, blockchain chủ yếu được dùng để theo dõi các tài sản tài chính. Tuy nhiên ngày nay, số lượng ứng dụng đang ngày càng tăng bởi blockchain là một phương thức tuyệt vời để lưu trữ giá trị.
Blockchain có một số đặc điểm quan trọng mở ra một thế giới chức năng hoàn toàn mới, thường được gọi chung là Web3.
Mặc dù công nghệ blockchain có thể khiến bạn cảm thấy phức tạp lúc đầu, nhưng khi hiểu được những đặc điểm chính của nó, bạn sẽ dễ dàng điều hướng trong bối cảnh crypto hiện nay. Bạn có thể nghĩ rằng tất cả blockchain đều an toàn như Bitcoin hoặc có khả năng lập trình như smart contract của Ethereum. Tuy nhiên, trên thực tế, các mạng blockchain khác nhau rất nhiều từ những DAO được quản trị bởi AI quản lý hàng tỷ tài sản token hóa, cho đến các hệ thống thanh toán cấp doanh nghiệp được sử dụng bởi các công ty Fortune 500.
Những đặc điểm chính của một mạng blockchain
Blockchain có rất nhiều đặc điểm thú vị khác. Tuy nhiên, tất cả đều bắt đầu từ hai trụ cột cơ bản: công nghệ sổ cái phân tán (Distributed Ledger Technology) và dữ liệu bất biến (Immutable Records).
Công nghệ sổ cái phân tán Thay vì lưu trữ thông tin trên một máy chủ tập trung duy nhất, blockchain phân phối sổ cái của mình tới từng máy tính trong hệ thống. Những máy tính này được gọi là node và chúng chịu trách nhiệm lưu trữ, chia sẻ và ghi nhận thông tin cũng như việc chuyển giao tài sản kỹ thuật số. Đây chính là nền tảng của công nghệ sổ cái phân tán, và cũng là cách duy nhất giúp blockchain lưu trữ dữ liệu một cách an toàn.
Dữ liệu bất biến Tiếp theo, blockchain có một cách đặc biệt để lưu trữ thông tin: trong các block (khối). Những khối dữ liệu mới này được sắp xếp thành một chuỗi liên kết với nhau và được phân phối trên toàn mạng lưới, vì vậy nó được gọi là blockchain (chuỗi khối). Cấu trúc dữ liệu đặc biệt này đảm bảo rằng không thể thay đổi thông tin sau khi nó đã được ghi vào blockchain. Chính đặc điểm này khiến blockchain gần như không thể bị hack.
Lịch sử và sự phát triển của blockchain
Nền tảng của công nghệ blockchain thực ra đã xuất hiện từ nhiều thập kỷ trước khi Bitcoin ra đời.
Vào những năm 1980, nhà mật mã học David Chaum đã tiên phong trong các khái niệm về tiền kỹ thuật số, công bố những nghiên cứu nền tảng về chữ ký mù (blind signatures) và các hệ thống thanh toán điện tử không thể truy vết. Hệ thống DigiCash của ông năm 1990 đã triển khai các ý tưởng này, mặc dù vẫn cần ngân hàng trung gian đáng tin cậy.
Bước đột phá về mặt khái niệm xảy ra vào năm 1991 khi Stuart Haber và W. Scott Stornetta đề xuất việc liên kết các dấu thời gian kỹ thuật số bằng mật mã thành một chuỗi – tiền đề trực tiếp của cấu trúc dữ liệu bất biến trong blockchain.
Đến năm 2008, Satoshi Nakamoto đã tổng hợp những đổi mới trước đó cùng với cơ chế đồng thuận Proof-of-Work, tạo ra một hệ thống phi tập trung loại bỏ hoàn toàn bên trung gian đáng tin cậy.
Mạng Bitcoin chính thức ra mắt vào tháng 1 năm 2009, chứng minh mô hình này có thể hoạt động ở quy mô lớn.
Đến năm 2015, sự ra đời của Ethereum đã mở rộng đáng kể khả năng của blockchain bằng cách giới thiệu smart contract, cho phép tạo ra các ứng dụng blockchain có thể lập trình thay vì chỉ đơn giản là chuyển giá trị.
Sự phát triển này đã biến blockchain từ một khái niệm mật mã học mang tính học thuật thành hạ tầng nền tảng cho DeFi, NFT và hệ sinh thái Web3.
Các cột mốc trong sự phát triển của công nghệ blockchain
| Năm | Cột mốc | Ý nghĩa |
| 1982 | Chữ ký mù (Blind Signatures) của David Chaum | Đặt nền tảng cho quyền riêng tư của tiền kỹ thuật số |
| 1991 | Cơ chế đóng dấu thời gian của Haber & Stornetta | Hình thành khái niệm chuỗi dữ liệu được liên kết bằng mật mã |
| 2008 | Whitepaper Bitcoin | Thiết kế hệ thống tiền tệ phi tập trung |
| 2009 | Ra mắt mạng lưới Bitcoin | Blockchain đầu tiên hoạt động thực tế |
| 2015 | Ra mắt Ethereum Mainnet | Kích hoạt khả năng Smart Contract |
| 2020 | Sự xuất hiện của các giao thức DeFi | Bùng nổ hệ sinh thái tài chính phi tập trung |
| 2021 | NFT trở nên phổ biến rộng rãi | Cách mạng hóa quyền sở hữu tài sản kỹ thuật số |
| 2022 | Ethereum Merge (chuyển sang PoS) | Giảm khoảng 99% mức tiêu thụ năng lượng |
| 2024 | ETF Bitcoin được phê duyệt tại Mỹ | Sự công nhận và tham gia của các tổ chức tài chính lớn |
| 2026 | Tích hợp AI với Blockchain | Hình thành các hệ thống tự động thông minh |
Blockchain được dùng để làm gì?
Bạn có thể đang thắc mắc tại sao điều này lại quan trọng đến vậy – bởi vì có lẽ bạn vẫn thực hiện giao dịch kỹ thuật số hằng ngày. Tuy nhiên, việc gửi tiền dưới dạng kỹ thuật số hoàn toàn khác với việc gửi thông tin, chẳng hạn như email hoặc hình ảnh.
Để một loại tiền tệ có giá trị, nguồn cung của nó phải hữu hạn. Trong một giao dịch kỹ thuật số thành công, giá trị phải được chuyển đến người nhận, đồng thời chính lượng giá trị đó phải biến mất khỏi tài khoản của người gửi. Nếu điều này không xảy ra, nó được gọi là chi tiêu hai lần (double-spending).
Thuật ngữ này có thể còn xa lạ với bạn, nhưng thực tế nó là nền tảng quan trọng của toàn bộ hệ thống tài chính và lý do chúng ta phải phụ thuộc vào ngân hàng. Công nghệ blockchain giải quyết vấn đề chi tiêu hai lần mà không cần một tổ chức trung tâm đứng ra xác minh giao dịch.
Điều này có nghĩa là blockchain cho phép trao đổi giá trị ngang hàng (peer-to-peer) ở quy mô lớn, với các đặc tính minh bạch, an toàn và có thể ẩn danh. Nhưng điều đó thực sự có nghĩa là gì?
Nói đơn giản, giải quyết được vấn đề double-spending có nghĩa là blockchain cho phép bạn chuyển giá trị cho một người bạn và tin tưởng rằng tài sản sẽ thực sự được chuyển từ người này sang người kia. Quan trọng hơn, hệ thống phải đảm bảo rằng không có tài sản mới nào được tạo ra trong quá trình này bằng cách cho phép một người chi tiêu cùng một tài sản hai lần.
Các loại mạng blockchain
Có nhiều cách khác nhau để xây dựng một mạng blockchain, và thực tế phức tạp hơn nhiều so với những gì bạn tưởng. Khi nhắc đến blockchain, hầu hết mọi người nghĩ ngay đến các blockchain phi tập trung như Bitcoin. Tuy nhiên, công nghệ này cũng có thể được sử dụng để xây dựng các hệ thống tập trung.
Một số blockchain là public, private, permissioned, hoặc được quản lý bởi consortium. Thậm chí, có những blockchain kết hợp nhiều mô hình khác nhau.
Private, Permissioned, và Consortium Blockchains Một permissioned blockchain (blockchain có cấp quyền) được vận hành bởi một thực thể duy nhất, chẳng hạn như chính phủ hoặc doanh nghiệp. Vì vậy, thực thể trung tâm này có thể giới hạn quyền truy cập vào hệ thống cũng như quyết định ai được phép vận hành một node. Ngoài ra, những người vận hành node trong hệ thống này thường nắm giữ khá nhiều quyền lực — và trong một số trường hợp, quyền lực đó có thể bị lạm dụng. Tiếp theo là private blockchain (blockchain riêng tư). Theo định nghĩa, các blockchain này luôn thuộc loại permissioned. Tuy nhiên, chúng còn tiến thêm một bước nữa. Private blockchain không chỉ giới hạn ai có thể vận hành node, mà còn hạn chế cả những ai có thể truy cập vào hệ thống. Đây là một hệ thống hoàn toàn tập trung, cho phép các tổ chức bảo vệ danh tính và dữ liệu của người dùng. Do đó, những hệ thống này thường được chính phủ hoặc các tổ chức thương mại lựa chọn khi họ muốn kiểm soát hệ thống và dữ liệu của mình. Một ví dụ điển hình của private blockchain là Hyperledger. Trong trường hợp này, hệ thống riêng tư được sử dụng để bảo vệ dữ liệu người dùng (chẳng hạn như thông tin vận chuyển) khỏi sự truy cập của bên ngoài. Nếu sử dụng blockchain minh bạch trong trường hợp này thì có thể gây ra rủi ro về quyền riêng tư. Tiếp theo là Consortium Blockchain (blockchain liên minh). Đây cũng là một dạng permissioned blockchain, nhưng thay vì được quản lý bởi một thực thể duy nhất, nó được điều hành bởi một nhóm các tổ chức cùng chịu trách nhiệm quản lý. Phương pháp này khá phổ biến trong các hệ thống tài chính cần hợp tác với nhau. Các blockchain này có thể xử lý giao dịch khá nhanh vì việc xác minh các thay đổi thường được thực hiện thông qua cơ chế bỏ phiếu. Tuy nhiên, tất cả các loại blockchain kể trên đều mang tính tập trung khá cao. Điều này đồng nghĩa với việc tồn tại một điểm lỗi duy nhất, và vì vậy mức độ bảo mật tổng thể không thực sự cao.
Permissionless và Public Blockchains Ngược lại, permissionless blockchain (blockchain không cần cấp quyền) cho phép bất kỳ ai cũng có thể vận hành node trong mạng lưới. Trong hệ thống này thường có rất nhiều người tham gia và họ có thể đến từ bất kỳ đâu trên thế giới. Điều này khiến các blockchain này chậm hơn so với các blockchain private hoặc permissioned. Tuy nhiên, khi hệ thống càng lớn thì việc giám sát những người tham gia có ý đồ xấu lại càng dễ dàng hơn. Vì vậy, bản chất phi tập trung của permissionless blockchain khiến nó an toàn hơn nhiều so với các hệ thống tập trung. Ngoài ra còn có public blockchain, mà theo định nghĩa thì chúng cũng là permissionless. Không chỉ cho phép bất kỳ ai tham gia mạng lưới, chúng còn đối xử với mọi node một cách bình đẳng và toàn bộ dữ liệu của mạng đều có thể được truy cập bởi tất cả người tham gia. Public blockchain đặc biệt phù hợp với tiền mã hóa vì chúng minh bạch, bảo mật và có thể kiểm toán. Một ví dụ tiêu biểu của public blockchain là mạng Bitcoin. Hybrid Blockchains Hybrid blockchain kết hợp tính minh bạch của blockchain công khai với khả năng kiểm soát của blockchain riêng tư, cho phép các tổ chức quyết định dữ liệu nào sẽ được công khai và dữ liệu nào cần được giới hạn. Ví dụ, một nhà bán lẻ có thể công khai việc xác minh tính xác thực của sản phẩm trên một blockchain minh bạch, đồng thời giữ bí mật giá của nhà cung cấp trên một sổ cái riêng tư. Điều này cho phép tận dụng khả năng kiểm toán của mạng công khai khi cần thiết, đồng thời vẫn bảo vệ được dữ liệu nhạy cảm. Chẳng hạn, Walmart sử dụng kiến trúc hybrid để theo dõi thông tin an toàn thực phẩm một cách công khai, trong khi vẫn bảo mật dữ liệu logistics mang tính cạnh tranh. Mạng lưới layer 2 Layer 2 là các giải pháp mở rộng (scaling solutions) xử lý giao dịch ngoài chuỗi (off-chain) nhưng vẫn kế thừa tính bảo mật từ blockchain lớp cơ sở như Ethereum. Cụ thể, thay vì làm tắc nghẽn mạng chính bằng mọi giao dịch, Layer 2 sẽ gom hàng nghìn giao dịch lại và gửi các bản tổng hợp định kỳ lên blockchain chính. Nhờ vậy, người dùng có thể trả phí giao dịch rất thấp và thực hiện giao dịch gần như ngay lập tức, trong khi vẫn được bảo vệ bởi hệ thống bảo mật mạnh mẽ của Ethereum. Ví dụ, Arbitrum và Optimism xử lý hàng triệu giao dịch mỗi ngày cho các ứng dụng DeFi, giúp Ethereum có thể được sử dụng cho thanh toán hàng ngày mà không làm mất đi tính phi tập trung. Modular Chains Modular blockchain tách các chức năng cốt lõi như consensus (đồng thuận), data availability (khả năng cung cấp dữ liệu) và execution (thực thi) thành các lớp chuyên biệt, thay vì để một mạng lưới xử lý tất cả mọi thứ. Ví dụ, Celestia cung cấp lớp dữ liệu, trong khi các blockchain khác đảm nhiệm việc thực thi smart contract. Nhờ vậy, mỗi lớp có thể tối ưu cho nhiệm vụ riêng của mình, tạo ra các hệ thống hiệu quả hơn nhiều so với các blockchain nguyên khối. Ví dụ, một blockchain dành cho game có thể tập trung hoàn toàn vào tốc độ giao dịch cao, trong khi vẫn sử dụng bảo mật từ một lớp đồng thuận riêng biệt. Như đã đề cập, một mạng blockchain lưu trữ dữ liệu trên tất cả các máy tính tham gia vào mạng, còn được gọi là node. Các node tiền mã hóa góp phần bảo đảm an ninh cho mạng bằng cách tham gia vào quá trình xác minh giao dịch. Mỗi node sẽ lưu trữ thông tin trong các khối (block). Sau đó, các khối này được sắp xếp nối tiếp nhau thành một chuỗi (chain). Mỗi khi mạng xử lý một giao dịch mới, chuỗi blockchain sẽ tiếp tục dài ra. Tuy nhiên, các node không lưu trữ thông tin theo cách mà con người có thể đọc trực tiếp. Thay vào đó, hệ thống sử dụng hàm băm mật mã (cryptographic hash). Để bảo vệ những thông tin nhạy cảm trong giao dịch, node sẽ chuyển đổi dữ liệu thành một chuỗi ký tự gồm số và chữ, rồi lưu chuỗi này trong mỗi khối. Hàm băm mật mã này không chỉ chứa thông tin của chính khối đó, mà còn bao gồm cả thông tin của khối trước đó trong chuỗi. Điều này có nghĩa là nếu ai đó thay đổi dữ liệu của một khối, giá trị băm của khối đó sẽ thay đổi và kéo theo sự thay đổi của tất cả các khối phía sau trong chuỗi. Nhờ vậy, bất kỳ chỉnh sửa nào cũng sẽ ngay lập tức bị toàn bộ mạng phát hiện, khiến hệ thống trở nên rất an toàn. Càng ở sâu trong lịch sử của blockchain, giao dịch càng khó bị thay đổi. Chính đặc điểm này khiến blockchain trở thành một phương thức lưu trữ dữ liệu có giá trị rất đáng tin cậy. Nếu bạn muốn tìm hiểu chi tiết hơn, hãy đọc bài viết đầy đủ về giao dịch blockchain, các node và cách vận hành chúng. Đến đây, chúng ta đã hiểu blockchain lưu trữ thông tin như thế nào. Nhưng có thể bạn sẽ tự hỏi: “Điều gì ngăn cản một node nói dối về trạng thái của mạng để trục lợi cho riêng mình?” Câu trả lời nằm ở loại blockchain và cơ chế đồng thuận (consensus mechanism) mà blockchain đó sử dụng. Đối với các doanh nghiệp muốn tận dụng lợi ích của blockchain nhưng không muốn tự xây dựng hạ tầng, các nền tảng Blockchain as a Service (BaaS) từ AWS hoặc Microsoft Azure cung cấp các công cụ triển khai sẵn. Những dịch vụ này xử lý các hoạt động backend phức tạp, cho phép doanh nghiệp triển khai ứng dụng blockchain với kiến thức kỹ thuật tối thiểu — tương tự như cách dịch vụ hosting đã đơn giản hóa việc tạo website. Tuy nhiên, hiện nay có hàng nghìn blockchain độc lập đang hoạt động, và chúng cần có khả năng giao tiếp với nhau. Các giao thức interoperability (tương tác) cho phép tài sản và dữ liệu di chuyển giữa các mạng khác nhau, chẳng hạn chuyển token từ Ethereum sang Solana. Khả năng cross-chain này cực kỳ quan trọng đối với DeFi và giúp tránh việc hệ sinh thái blockchain bị phân mảnh. Đối với blockchain private hoặc permissioned, thực thể kiểm soát thường sẽ tổ chức một cuộc bỏ phiếu để xác nhận các thay đổi. Tuy nhiên, các blockchain public như Bitcoin hoặc Ethereum lại duy trì bảo mật theo cách phi tập trung hơn: sử dụng cơ chế đồng thuận (consensus mechanism). Đây là phần thông minh nhất của một blockchain công khai: có hàng nghìn node (máy tính) phân tán trên khắp thế giới, và phần lớn các node này phải xác minh mỗi giao dịch mới trước khi nó được thêm vào blockchain. Khi một block mới được thêm vào, tất cả các node trong mạng phải đạt đến cùng một trạng thái dữ liệu. Quá trình này được gọi là đạt được sự đồng thuận (consensus). Do sổ cái blockchain được quản lý bởi rất nhiều node phân tán, không một cá nhân hay tổ chức nào có thể kiểm soát toàn bộ mạng hoặc xác nhận thông tin sai lệch. Điều này giúp mạng lưới trở nên an toàn. Tuy nhiên, cách các node xử lý và xác minh giao dịch có thể khác nhau, tùy thuộc vào cơ chế đồng thuận mà blockchain sử dụng. Mỗi phương pháp đều có ưu điểm và nhược điểm riêng. Để hiểu rõ hơn về cơ chế đồng thuận, hãy tham khảo bài viết: Consensus Mechanisms: How Blockchains Stay Secure. Blockchain public chủ yếu sử dụng hai cơ chế chính: Delegated Proof-of-Stake (DPoS) Các blockchain như Solana và Cosmos sử dụng DPoS, trong đó người nắm giữ token sẽ bỏ phiếu để chọn validator thay vì trực tiếp staking. Cách làm này hy sinh một phần tính phi tập trung để đạt được tốc độ cao. Ví dụ, Solana có thể xử lý 65.000 giao dịch mỗi giây vì chỉ khoảng 2.000 node validator thực sự quan trọng trong quá trình xác thực. Đến năm 2026, các blockchain DPoS chiếm ưu thế trong DeFi nhờ tốc độ xử lý nhanh, nhưng chúng cũng dễ bị ảnh hưởng bởi các liên minh validator (validator cartel). Vì vậy, lá phiếu của người nắm giữ token chính là quyền lực của họ; nếu không tham gia bỏ phiếu, các validator lớn có thể kiểm soát mạng lưới. Proof of History (PoH) PoH của Solana tạo ra một đồng hồ mật mã (cryptographic clock) trước khi đạt đồng thuận, cho phép validator đánh dấu thời gian giao dịch một cách độc lập. Nhờ vậy, Solana không cần chờ sự đồng thuận toàn cầu về thứ tự giao dịch, giúp đạt tốc độ cực nhanh. Tuy nhiên, nếu đồng hồ này bị lệch hoặc dừng (điều đã từng xảy ra vào năm 2025), toàn bộ blockchain có thể ngừng hoạt động. PoH là một ý tưởng đổi mới nhưng cũng mang lại những dạng lỗi riêng mà PoS hoặc PoW không gặp phải. Byzantine Fault Tolerance (BFT) Các blockchain doanh nghiệp như Hyperledger sử dụng Practical BFT, cho phép xác nhận giao dịch ngay lập tức (không cần thời gian chờ), nhưng yêu cầu validator đã được biết trước và đáng tin cậy. Đến năm 2026, nhiều tổ chức tài chính được quản lý bởi pháp luật ưa chuộng BFT cho các hệ thống thanh toán vì tính xác định cao và khả năng tuân thủ pháp lý. Tuy nhiên, bạn cần hiểu rằng BFT đánh đổi tính permissionless để lấy tính finality: khi một giao dịch được xác nhận, nó sẽ ngay lập tức không thể đảo ngược, khác với PoW nơi xác nhận mang tính xác suất. Nhiều người thường liên hệ blockchain trực tiếp với tiền điện tử, nhưng thực tế công nghệ này còn nhiều ứng dụng hơn thế. Blockchain không chỉ liên quan đến crypto và tài chính, mà còn có thể được sử dụng trong nhiều lĩnh vực mới. Ví dụ, một số blockchain có khả năng thực thi smart contract, tức là các chương trình máy tính chạy trên blockchain. Không đi quá sâu vào kỹ thuật, smart contract đã mở ra một cuộc cách mạng văn hóa trong công nghệ blockchain. Những chương trình này cho phép tạo ra các ứng dụng blockchain với nhiều trường hợp sử dụng khác nhau. Ví dụ, các ứng dụng tài chính phi tập trung (DeFi) cho phép cho vay và vay tài sản chỉ có thể tồn tại nhờ khả năng này. Ngoài ra, game blockchain và nghệ thuật blockchain dưới dạng NFT (Non-fungible Token – Token không dễ thay thế) cũng trở nên khả thi. Các chương trình này cũng mở ra khả năng xây dựng các nền tảng metaverse phi tập trung như The Sandbox và Decentraland. Không chỉ vậy, công nghệ blockchain còn có thể thay đổi cách chúng ta quản trị tổ chức và cộng đồng. Nhờ token và coin, chúng ta có thể tạo ra hệ thống bỏ phiếu phi tập trung phức tạp dưới dạng DAO (Decentralized Autonomous Organizations). Khi sự đổi mới trong ngành Web3 tiếp tục phát triển, tiềm năng ứng dụng của blockchain cũng ngày càng mở rộng. Nói một cách đơn giản, blockchain sẽ còn tồn tại lâu dài, và chúng ta vẫn chưa biết hết những khả năng mà công nghệ này có thể mang lại trong tương lai.Blockchain hoạt động như thế nào?
Blockchain hoạt động trong 5 bước
Blockchain as a Service (BaaS) và khả năng tương tác
Blockchain được bảo mật như thế nào?
Cơ chế đồng thuận là gì?
Các cơ chế đồng thuận phổ biến
Các cơ chế đồng thuận thay thế
Blockchain: Vì sao lại gây nhiều hứng thú?
