Những ý chính:
Crypto có rất nhiều thuật ngữ chuyên ngành, và dApp là một ví dụ điển hình. Hãy cùng tìm hiểu sâu hơn để hiểu chính xác thuật ngữ này có nghĩa là gì. Tất cả chúng ta đều sử dụng ứng dụng. Dù là Facebook, Uber, Firefox, Spotify hay bất kỳ nền tảng nào khác, ứng dụng đã len lỏi vào hầu như mọi khía cạnh trong cuộc sống của chúng ta. Dù là ứng dụng web, desktop hay mobile, chúng đều hoạt động theo cách tương đối giống nhau. Bạn tải về, cài đặt, đăng ký tài khoản và bắt đầu sử dụng.
Tuy nhiên, một cuộc cách mạng đang diễn ra và một lớp ứng dụng mới, mang tính đột phá tiềm năng, đang dần xuất hiện…Đó chính là ứng dụng phi tập trung. Nhưng trước khi đi sâu vào việc dApps là gì và chúng ảnh hưởng đến bạn ra sao, hãy cùng xem xét loại ứng dụng mà chúng ta đã quen sử dụng từ trước.
Vấn đề của các ứng dụng truyền thống
Hiện tại, khả năng cao là bạn sử dụng ít nhất hàng chục ứng dụng mỗi tuần. Từ đặt đồ ăn, gọi xe, sắp xếp cuộc họp cho đến đăng ký lớp học thể dục, ứng dụng đã trở thành một phần không thể thiếu trong trải nghiệm hàng ngày.
Tuy nhiên, dù mang lại nhiều tiện ích, các ứng dụng này cũng tồn tại không ít hạn chế khiến chúng kém hấp dẫn hơn so với vẻ ngoài ban đầu. Xét cho cùng, chúng thường được sở hữu và vận hành bởi các công ty — những bên không phải lúc nào cũng đặt lợi ích của bạn lên hàng đầu.
Lạm dụng dữ liệu
Một trong những vấn đề lớn nhất là việc thu thập và sử dụng dữ liệu cá nhân, khi các ứng dụng đôi khi thu thập nhiều thông tin hơn mức chúng ta thực sự thoải mái chia sẻ. Dữ liệu này có thể bị bán cho bên thứ ba mà chúng ta không hề hay biết. Thậm chí, nó còn có thể bị rò rỉ nếu ứng dụng bị tấn công.
Bị khóa bởi nhà cung cấp (Vendor Lock-in)
Một vấn đề khác là tình trạng bị “khóa” trong hệ sinh thái của nhà cung cấp. Bạn đã từng thử ngừng sử dụng một ứng dụng nhưng nhận ra rằng việc đó cực kỳ bất tiện hoặc tốn kém chưa? Nếu rồi, bạn sẽ hiểu sự khó chịu này. Bạn có thể bị ràng buộc bởi hợp đồng, hoặc họ khiến việc chuyển dữ liệu/cài đặt sang nền tảng khác trở nên cực kỳ khó khăn.
Kiểm duyệt
Ngược lại, một số người dùng lại gặp vấn đề khác… họ không được phép sử dụng ứng dụng mong muốn do hạn chế địa phương, kiểm duyệt hoặc độc quyền. Điều này đặc biệt rõ ràng trên mạng xã hội, nơi nhiều nền tảng có định hướng riêng. Nói đơn giản, cơ quan quản lý và chính phủ có thể hạn chế nội dung người dùng được đăng tải. Thậm chí, một số quốc gia còn cấm hoàn toàn mạng xã hội!
Hãy tưởng tượng bạn không thể truy cập crypto Twitter nữa và đây chính là lúc chúng ta tìm hiểu về phiên bản phi tập trung của chúng, gọi là dApps!
dApp là gì?
dApps về cơ bản là các ứng dụng blockchain hoạt động thông qua smart contract (hợp đồng thông minh). Điều này có nghĩa là sau khi được triển khai, ứng dụng sẽ vận hành một cách phi tập trung. Điều này rất quan trọng, bởi khác với ứng dụng trên iOS hay Android, dApps hoàn toàn không cần cấp phép và có thể tự động thực thi. Nói cách khác, bất kỳ ai cũng có thể sử dụng dApp mà không cần bên trung gian.
dApps hoạt động như thế nào?
Giống như ứng dụng thông thường, dApps cũng có giao diện người dùng để bạn tương tác. Bạn chọn tùy chọn, nhập dữ liệu, nhấn nút… Nhưng điểm đặc biệt nằm ở phía sau. Mọi thao tác của bạn sẽ được gửi đến blockchain thông qua smart contract. Hiểu đơn giản, smart contract giống như những “khối LEGO mã code” có thể tự động thực hiện các hành động như gửi tiền, sử dụng vật phẩm trong game hoặc đặt giá thầu. Nhờ vậy, dApps sở hữu nhiều đặc tính độc đáo và mạnh mẽ.
Các đặc điểm của dApp
Phi tập trung
Bạn đã bao giờ thử tìm ứng dụng yêu thích của mình, nhưng lại phát hiện rằng nó bị chặn tại khu vực của bạn hoặc đã bị gỡ xuống chưa? Hiện tượng này được gọi là kiểm duyệt, và đây là một vấn đề lớn tại nhiều quốc gia. Trong khi đó, dApps lại hoạt động trên mạng blockchain phi tập trung. Cụ thể hơn, một mạng blockchain sử dụng hàng nghìn, thậm chí hàng triệu node (hoặc máy tính) để lưu trữ và vận hành thông tin. Điều đó có nghĩa là mỗi node trong hệ thống đều giữ một bản sao lưu của dApp, và nếu một bên tham gia cố tình làm sai lệch dữ liệu, các bên còn lại sẽ nhanh chóng phát hiện ra.
Nhờ vậy, các dApp gần như không thể bị chặn, đồng thời vẫn đảm bảo khả năng truy cập 24/7… bất kể điều gì xảy ra. Điều này khiến chúng trở nên đặc biệt phù hợp cho những ứng dụng quan trọng, chẳng hạn như ứng dụng y tế hoặc quản lý tài chính cá nhân. Đối với hầu hết các blockchain, gần như bất kỳ ai cũng có thể khởi chạy một node để bổ sung thêm một bản sao lưu của dApp. Ngoài ra, thông thường còn có cơ chế phần thưởng dành cho những người vận hành node, chẳng hạn như phần thưởng staking.
Không chỉ dừng lại ở đó, một số dApp còn áp dụng mô hình quản trị cộng đồng. Theo đó, người dùng được quyền tham gia vào việc định hướng phát triển của ứng dụng. Điều này thường yêu cầu người dùng nắm giữ governance token của dApp, bởi các token này trao cho họ quyền biểu quyết.
Mã nguồn mở
Không giống như phần lớn các ứng dụng tiêu dùng ngày nay, mã nguồn của nhiều dApp là mã nguồn mở (open source). Điều này có nghĩa là bất kỳ ai có kỹ năng hoặc mong muốn đều có thể xem xét cách ứng dụng hoạt động bên trong. Nhờ đó, người dùng có thể dễ dàng biết chính xác ứng dụng làm gì, sử dụng dữ liệu nào và yêu cầu những quyền truy cập nào – điều mà các ứng dụng thông thường thường không minh bạch.
Bên cạnh đó, nếu một dApp không hoạt động tốt hoặc không đáp ứng kỳ vọng, cộng đồng hoàn toàn có thể sao chép mã nguồn và triển khai một phiên bản thay thế, được gọi là fork. Điều này tạo ra động lực mạnh mẽ để các nhà phát triển hành xử minh bạch và công bằng, nếu không họ có thể bị cộng đồng fork dự án.
Không cần tin cậy
Thông thường, khi thực hiện một giao dịch hoặc thỏa thuận, bạn sẽ soạn thảo một hợp đồng. Hợp đồng này nhằm đảm bảo rằng cả bạn và đối tác đều thực hiện đúng nghĩa vụ của mình. Tuy nhiên, với dApps, yếu tố niềm tin không còn là một phần của phương trình nữa. dApps về bản chất là trustless. Thay vì dựa vào sự tin tưởng giữa các bên, dApps sử dụng smart contract để tự động thực thi các thỏa thuận mà bạn và những người dùng khác đã thiết lập.
Các sàn giao dịch phi tập trung (DEX) là ví dụ điển hình nhất cho điều này, bởi chúng cho phép bạn hoán đổi một loại tiền điện tử sang loại khác mà không cần phải tin tưởng bên đối tác sẽ thực hiện giao dịch đúng như cam kết. Tuy vậy, bạn vẫn cần tin tưởng rằng chính dApp đó là an toàn và điều này không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Tính minh bạch
Vì dApps hoạt động trên blockchain, nên lịch sử giao dịch và lịch sử nâng cấp của chúng đều minh bạch. Bất kỳ ai cũng có thể kiểm tra blockchain để xem các chi tiết này. Điều này có nghĩa là nếu xảy ra lỗi hoặc sự cố, bạn có thể dễ dàng xác định chính xác thời điểm lỗi xảy ra, ai bị ảnh hưởng, và thường là nguyên nhân gây ra lỗi.
Ví dụ, nếu lỗi xuất phát từ một cuộc tấn công khai thác lỗ hổng (exploit), bạn hoàn toàn có thể đọc và phân tích dữ liệu đó thông qua block explorer. Nhờ vậy, dApps cực kỳ minh bạch, đồng thời tạo động lực để các nhà phát triển hành động vì lợi ích tốt nhất của bạn và những người dùng khác.
dApps được dùng để làm gì?
Trong vài năm gần đây, dApps đã phát triển với tốc độ rất nhanh. Hiện nay, có hàng nghìn dApp khác nhau, trải rộng trên rất nhiều lĩnh vực và ngành nghề.
Ngày nay, bạn có thể tìm thấy phiên bản dApp cho rất nhiều ứng dụng truyền thống. Mặc dù số lượng lựa chọn chưa đa dạng bằng các ứng dụng thông thường, nhưng nhìn chung bạn vẫn có thể tìm thấy những ứng dụng phù hợp với nhu cầu của mình.
Một số trường hợp sử dụng phổ biến nhất của dApps hiện nay bao gồm:
- Giao dịch (Trading): Các dApp như Uniswap và Aave cho phép người dùng giao dịch tiền điện tử một cách an toàn và ẩn danh.
- Mạng xã hội (Social Media): Ngoài ra, cũng đã xuất hiện các nền tảng mạng xã hội Web3. Một ví dụ điển hình là Steemit – một nền tảng blog xã hội phổ biến. Sự phi tập trung có thể mang lại một động lực hoàn toàn mới cho các ứng dụng mạng xã hội, vốn hiện nay chủ yếu được quản lý bởi các tập đoàn công nghệ lớn (Big Tech).
- Trò chơi (Gaming): Hiện có rất nhiều trò chơi được xây dựng dưới dạng dApp, bao gồm AnRKey X, Blockchain Cuties và My Neighbor Alice.
- Giải trí (Entertainment): Ngành công nghiệp dApp cũng có phiên bản tương tự YouTube, được gọi là DTube – một nền tảng chia sẻ video hoạt động trên blockchain. Không giống như các ứng dụng thông thường, bạn có thể truy cập dApps thông qua trình duyệt Web3, chẳng hạn như MetaMask hoặc Brave Browser. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc sử dụng trình duyệt Web3 có thể tiềm ẩn một số rủi ro bảo mật. Vì vậy, cách tốt nhất là kết nối trình duyệt Web3 của bạn với một ví phần cứng, chẳng hạn như thiết bị của Ledger.
dApps có thay thế ứng dụng truyền thống không?
Mặc dù các ứng dụng phi tập trung thường được xem là một trong những mục tiêu lớn lao của công nghệ blockchain, nhưng trên thực tế chúng vẫn đang ở giai đoạn thử nghiệm. Hiện tại, dApps vẫn phải đối mặt với nhiều khó khăn trong quá trình phát triển trước khi có thể cạnh tranh với các ứng dụng Web2 truyền thống. Rất có thể sẽ cần thêm vài năm nữa trước khi xuất hiện một dApp đạt được mức độ thành công tương đương với những nền tảng như WhatsApp hoặc Instagram. Và trên thực tế, có một số nguyên nhân chính dẫn đến điều này.
Trước hết, dApps thường chưa thật sự trực quan và dễ sử dụng. Nhiều (dù không phải tất cả) dApp vẫn gặp phải các vấn đề liên quan đến trải nghiệm người dùng (user experience). Nói một cách đơn giản, chúng không có nguồn lực tài chính dồi dào như các ứng dụng Web2.
Ngoài ra, việc sử dụng dApps thường đòi hỏi người dùng phải có ít nhiều kiến thức về tiền mã hóa, và đây có thể trở thành rào cản lớn đối với người mới. Suy cho cùng, chỉ khoảng 1% dân số thế giới hiện đang sử dụng hoặc nắm giữ tiền mã hóa.
Tuy nhiên, có lẽ yếu tố quan trọng nhất là mức độ nhận thức chung của người dùng về dApps vẫn còn khá hạn chế, cũng như chưa hiểu rõ những lợi ích mà dApps mang lại. Điều này khá đáng tiếc, bởi trên thực tế có rất nhiều dApp tiềm năng và đầy triển vọng.
Dù vậy, những bước tiến lớn vẫn đang được thực hiện, và dApps đang dần được biết đến rộng rãi hơn. Không chỉ vậy, chúng cũng ngày càng trở nên mạnh mẽ hơn và được ứng dụng rộng rãi hơn. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, những người sử dụng dApps vẫn được xem là nhóm người tiên phong của công nghệ này.
