Tezos là gì?

Công nghệ blockchain luôn không ngừng phát triển, chỉ cần nhìn vào lịch sử các đổi mới của Web3 như tài chính phi tập trung (DeFi) hay NFT là đủ thấy. Nhiều blockchain mong muốn phát triển cùng với công nghệ, tuy nhiên việc thay đổi cách vận hành của một blockchain không hề đơn giản. Trên thực tế, việc triển khai các thay đổi đối với mạng blockchain Web3 thường mất nhiều năm, thậm chí hàng thập kỷ.

Nói một cách đơn giản, hầu hết blockchain bị hạn chế bởi quy trình quản trị kéo dài cũng như quy mô lớn của mạng lưới phi tập trung. Blockchain Tezos tiếp cận vấn đề này theo một cách rất độc đáo. Được đề xuất lần đầu vào năm 2014, dự án đã tích hợp cơ chế quản trị trực tiếp vào giao thức. Ngoài ra, nhờ phí giao dịch thấp và tốc độ nhanh, Tezos cũng trở thành một lựa chọn phù hợp cho người mới bắt đầu.

Vậy blockchain Tezos là gì và nó hoạt động ra sao? Hãy cùng DigiBit khám phá cách hệ sinh thái này trở nên phổ biến đối với cộng đồng sáng tạo.

Tezos là gì?

Tezos là một blockchain mã nguồn mở có khả năng tự sửa đổi (self-amending), cho phép thực hiện giao dịch peer-to-peer và smart contract. Khác với nhiều blockchain khác, Tezos cho phép người dùng bỏ phiếu cho các thay đổi của giao thức, và phần mềm sẽ tự động cập nhật các quy tắc trên toàn bộ chuỗi mà không cần thêm bước thủ công nào.

Điều này hoàn toàn trái ngược với nhiều blockchain khác, nơi người dùng phải cập nhật phần mềm đào (mining) hoặc staking của mình để tiếp tục đồng bộ với mạng. Đồng tiền điện tử gốc của Tezos, gọi là Tezos (XTZ), còn được gọi thân mật là “tezzie”, đóng vai trò kích hoạt cơ chế bỏ phiếu trong mạng. Thú vị là nguồn gốc của cái tên “Tezos” vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng. Một số nguồn cho rằng nó có thể xuất phát từ từ Hy Lạp cổ “τέζος”, tạm dịch là “hợp đồng thông minh”.

Trong khi đó, một số ý kiến khác cho rằng nhà sáng lập chỉ đơn giản muốn tìm một cái tên độc đáo, chưa được sử dụng và dễ nhớ và Tezos đáp ứng được tiêu chí đó.

Lịch sử của Tezos: Ai đã tạo ra nó?

Arthur Breitman, cựu kỹ sư của Google X và Waymo, cùng với vợ là Kathleen Breitman – từng làm việc tại Bridgewater Associates và R3 – chính là những người sáng lập blockchain Tezos. Năm 2014, Arthur đã viết whitepaper của dự án dưới bút danh “L.M. Goodman”. Tài liệu này đề cập đến một vấn đề phổ biến của Bitcoin, đó là quá trình phát triển và nâng cấp giao thức.

Thời điểm năm 2014, Bitcoin ngày càng trở nên phổ biến, kéo theo sự quan tâm lớn từ cộng đồng nhà phát triển. Tuy nhiên, nhiều nhà phát triển lại có quan điểm khác nhau về các tính năng cốt lõi của giao thức. Trong các blockchain như Ethereum hoặc Bitcoin, việc thay đổi lớn đối với giao thức thường phải thực hiện thông qua hard fork.

Nói cách khác, mỗi khi blockchain thực hiện hard fork (là bản cập nhật lớn của một blockchain, tạo ra hai chain riêng biệt không tương thích với nhau), nó sẽ tạo ra một chuỗi mới. Điều này dẫn đến việc các chuỗi cũ vẫn tồn tại, ví dụ như Ethereum Classic. Arthur muốn thay đổi điều đó với Tezos. Được xây dựng với mong muốn tạo ra một blockchain linh hoạt và dân chủ hơn, cơ chế cốt lõi của Tezos cho phép mạng tự phát triển dựa trên quyết định của cộng đồng, mà không cần đến những hard fork gây gián đoạn.

Tháng 7 năm 2017, Johann Gevers, cùng với gia đình Breitman, đã thành lập Tezos Foundation tại Thụy Sĩ. Quỹ này đã huy động được 232 triệu USD chỉ trong hai tuần thông qua ICO (Initial Coin Offering – Phát hành tiền mã hóa lần đầu). Tuy nhiên, sau ICO, dự án gặp nhiều vấn đề về quản lý và pháp lý kéo dài đến tận năm 2020. Bất chấp những thách thức đó, Tezos hiện đang lấy lại đà phát triển, phần lớn nhờ cơ chế staking độc đáo của mình.

Tezos hoạt động như thế nào?

Giống như nhiều blockchain khác, Tezos sử dụng sổ cái phi tập trung (decentralized ledger) và có khả năng thực thi smart contract. Nhờ đó, mạng có thể hỗ trợ ứng dụng blockchain và NFT. Ở mức cơ bản, Tezos hoạt động tương tự như nhiều blockchain khác. Tuy nhiên, Tezos là một trong những blockchain đầu tiên áp dụng hai đổi mới quan trọng trong lĩnh vực này: Proof-of-Stake và On-chain governance (quản trị trực tiếp trên chuỗi). Hãy cùng xem những yếu tố này đóng vai trò quan trọng thế nào trong việc thúc đẩy sự phát triển của Tezos.

Liquid Proof-of-Stake là gì?

Tezos sử dụng cơ chế đồng thuận gọi là Liquid Proof-of-Stake (LPoS) để xác nhận các giao dịch hợp lệ trên mạng. Trong LPoS, người dùng sẽ “bake” (tức là stake) token Tezos (XTZ). Những người tham gia này được gọi là baker. Họ tương tự như miner (thợ đào) trong mạng Bitcoin hoặc validator trong mạng Ethereum.

Các baker có nhiệm vụ bảo mật blockchain, xác minh giao dịch và phân phối phần thưởng khối (rewards block). Tuy nhiên, LPoS có một số điểm khác biệt quan trọng. Trước hết, LPoS linh hoạt hơn so với các mô hình PoS truyền thống, vì không có thời gian khóa token bắt buộc. Baker có thể unstake token bất kỳ lúc nào. Ngoài ra, baker cũng có thể trực tiếp bỏ phiếu cho các thay đổi của giao thức bằng cách gửi đề xuất.

Hệ sinh thái Tezos

DeFi

Blockchain Tezos có giao dịch nhanh và phí thấp, tạo điều kiện cho một hệ sinh thái DeFi phát triển mạnh mẽ với nhiều ứng dụng và giao thức như SpicySwap và Kolibri. Các giao thức này hoạt động tương tự như trên các blockchain Proof-of-Stake khác.

Gaming

Mạng Tezos cũng hỗ trợ game blockchain. Ubisoft đã quyết định triển khai một nhánh blockchain riêng trên nền tảng này. Ngoài ra, một trong những trò chơi blockchain nổi tiếng cũng được xây dựng trên Tezos là DOGAMÍ — một game thú cưng ảo đang tiếp tục phát triển cùng với cộng đồng game blockchain rộng lớn.

NFTs

Tezos nổi tiếng nhất nhờ hệ sinh thái NFT nghệ thuật phát triển mạnh. Mặc dù nền tảng NFT đầu tiên của blockchain này là Hic et Nunc hiện đã không còn tồn tại, nhưng hiện nay có rất nhiều thị trường NFT phổ biến trên mạng. Ví dụ, Objkt cung cấp NFT từ nhiều thể loại nghệ thuật khác nhau.

Ngoài ra, thị trường fxhash cũng có một cộng đồng người hâm mộ lớn trong lĩnh vực generative art. Bên cạnh đó, mạng lưới này cũng lưu trữ NFT từ nhiều thương hiệu lớn như McLaren, Red Bull Racing và GAP. Hơn nữa, Tezos còn có dịch vụ Tezos Domains – hệ thống tên miền riêng của mạng. Bạn cũng có thể tìm thấy NFT Tezos trên Rarible, một trong những marketplace NFT lâu đời nhất.

Đồng tiền điện tử của Tezos: XTZ là gì?

Tezos (XTZ) là token gốc của blockchain Tezos và đóng vai trò quan trọng trong toàn bộ hệ sinh thái. Người tham gia mạng sử dụng XTZ để thanh toán phí giao dịch, tham gia quản trị mạng và lưu trữ giá trị.

Công dụng của XTZ

Một trong những trường hợp sử dụng chính của XTZ là trở thành validator (baker) trong giao thức Tezos. Để trở thành baker, hiện tại bạn cần 8.000 XTZ. Tuy nhiên, những người dùng sở hữu ít hơn 8.000 XTZ vẫn có thể tham gia bằng cách ủy quyền (delegate).

Về cơ bản, họ sẽ ủy quyền quyền baking cho một baker, giúp tăng cơ hội nhận phần thưởng. Các baker có thể gửi đề xuất để cộng đồng bỏ phiếu. Mỗi đề xuất sẽ trải qua chu kỳ bỏ phiếu gồm 4 giai đoạn, cách nhau khoảng 23 ngày.

Giai đoạn đầu tiên cho phép bất kỳ baker nào gửi đề xuất. Mỗi người có thể đề xuất tối đa 20 đề xuất. Trong giai đoạn thứ hai, các đề xuất phổ biến nhất sẽ bước vào vòng bỏ phiếu thăm dò (exploration vote).

Nếu đề xuất được thông qua với 80% phiếu thuận, bước tiếp theo là tạo test chain trong 48 giờ để kiểm tra thay đổi. Sau khi thử nghiệm, baker sẽ bỏ phiếu lần cuối để quyết định có triển khai thay đổi hay không. Nếu đề xuất được thông qua, baker cũng có thể thêm “invoice”, tức là phần thưởng cho người đề xuất ý tưởng thành công.

Ngoài vai trò token quản trị, XTZ còn được sử dụng để trả phí giao thức. Các khoản phí này cần thiết cho mọi giao dịch trên blockchain Tezos, ví dụ như mua NFT hoặc tương tác với dApp.

Tokenomics của XTZ

Tổng cung hiện tại của Tez (XTZ) là 956 triệu token, trong đó khoảng 934 triệu token đang lưu hành. Ngoài ra, XTZ là token lạm phát hoàn toàn, với tỷ lệ lạm phát khoảng 18% mỗi năm. Để giảm tác động của lạm phát lên giá token, XTZ có một số cơ chế đốt token. Phân bổ token hiện tại của $XTZ như sau:

• Người tham gia ICO nhận 79,59%
• Nhà đầu tư sớm và nhà thầu nhận 0,41%
• Tezos Foundation nhận 10%
• Dynamic Ledger Solutions nhận 10%

Lưu ý: Các baker trong mạng có thể bỏ phiếu thay đổi những tỷ lệ này nếu đề xuất của họ được thông qua.

Cách mua XTZ

Bạn muốn mua XTZ và tham gia hệ sinh thái Tezos? Bạn có thể thực hiện trong 3 bước đơn giản:

1. Trước tiên, bạn cần một ví tiền điện tử tương thích và an toàn cho XTZ. Bạn có thể mua thiết bị Ledger để lưu trữ XTZ an toàn và đảm bảo private key không bao giờ tiếp xúc với internet.
2. Tiếp theo, bạn cần cài đặt tài khoản XTZ trên thiết bị Ledger.
3. Sau đó, vào ứng dụng Ledger Wallet và mua Tezos thông qua tính năng Buy.

Nhờ vậy, XTZ của bạn sẽ được bảo vệ ngay lập tức bởi thiết bị Ledger, mà bạn vẫn giữ toàn quyền kiểm soát private key. Bạn cũng có thể mua Tezos trên các sàn giao dịch tập trung (CEX) hoặc phi tập trung (DEX) rồi gửi trực tiếp về ví Ledger.

Truy cập hệ sinh thái Tezos với Ledger

Thiết bị Ledger tích hợp trực tiếp với toàn bộ hệ sinh thái Tezos, đồng thời hỗ trợ đặc biệt cho NFT và staking. Bạn sẽ có một ví Tezos trên thiết bị, có thể dễ dàng kết nối với các dApp và giao thức khác.

Việc thêm mạng rất nhanh và đơn giản. Bạn chỉ cần tải Ledger Wallet, sau đó tìm Tezos trong danh mục ứng dụng. Ledger cũng tích hợp với thị trường NFT lớn nhất của Tezos là Objkt. Nhờ đó, bạn có thể xem toàn bộ bộ sưu tập NFT của mình một cách an toàn ngay trong ứng dụng. Ngoài NFT, bạn còn có thể tạo thu nhập thụ động từ XTZ ngay trong Ledger.

Ledger Wallet hỗ trợ staking trực tiếp, cho phép bạn ủy quyền token cho validator trên mạng. Bằng cách staking XTZ, bạn vừa giúp hỗ trợ mạng lưới, vừa gia tăng lượng token nắm giữ của mình.

Hãy khám phá hệ sinh thái Tezos một cách an toàn cùng thiết bị Ledger có mặt sẵn tại DigiBit – đại lý uỷ quyền Ledger tại Việt Nam đáng tin cậy!