DeFi (Tài chính phi tập trung) là gì?

Nếu bạn đã tham gia vào lĩnh vực blockchain hoặc tiền mã hóa trong một khoảng thời gian đủ lâu, có lẽ bạn đã nhiều lần bắt gặp những thuật ngữ như “decentralized finance (tài chính phi tập trung” hoặc “DeFi”. Nhưng liệu bạn đã thực sự hiểu chúng có nghĩa là gì chưa?

Đây chính là các ứng dụng tài chính được xây dựng dựa trên công nghệ blockchain và chúng đang dần định hình tương lai của một nền kinh tế phi tập trung. DeFi đã bùng nổ về mức độ phổ biến và, cùng với hệ sinh thái ứng dụng liên tục phát triển, nhiều khả năng sẽ tiếp tục mở rộng và được nhiều người chấp nhận hơn nữa trong tương lai.

Vì vậy, trước khi bước chân vào thế giới đầy hấp dẫn của tài chính phi tập trung, hãy cùng khám phá chính xác DeFi là gì và nó được tạo ra để làm gì.

Tài chính phi tập trung (Decentralized Finance – DeFi) là gì?

Nói ngắn gọn, decentralized finance (tài chính phi tập trung) là thuật ngữ dùng để chỉ các công cụ tài chính, giao thức và nền tảng mà mọi người sử dụng để quản lý tài sản theo cách phi tập trung.

Với những nền tảng này, người dùng không cần phải phụ thuộc vào cơ sở hạ tầng tài chính truyền thống như ngân hàng, nền tảng chuyển tiền hoặc các loại tiền tệ do chính phủ phát hành.

Hệ thống tài chính hoàn toàn mới này trao quyền cho người dùng bằng cách mang đến một giải pháp thay thế cho hệ thống tài chính truyền thống cũ kỹ và lỗi thời. Tuy nhiên, thay vì các giao dịch phụ thuộc vào thực thể trung tâm để xử lý, các giao thức DeFi lại sử dụng blockchain.

Cụ thể hơn, các ứng dụng DeFi hoạt động dựa trên những smart contract minh bạch và mã nguồn mở.

Nói đơn giản, đây là các chương trình máy tính được lưu trữ trên blockchain, có khả năng thực hiện nhiều tác vụ khác nhau mà không cần bên trung gian. Vì sử dụng blockchain phi tập trung, các ứng dụng phi tập trung (dApp) có thể vận hành mà không cần bất kỳ thực thể quản lý tập trung nào, cho phép người dùng tương tác với nhau trong môi trường hoàn toàn trustless.

DeFi hoạt động như thế nào?

DeFi tồn tại dưới dạng một hệ sinh thái gồm nhiều ứng dụng (dApp) cung cấp các dịch vụ tài chính khác nhau. Tuy nhiên, chúng không vận hành giống như các ứng dụng tài chính truyền thống mà bạn từng biết.

Do các ứng dụng DeFi sử dụng blockchain phi tập trung, chúng có thể thực hiện các hành động mà không cần sự hiện diện của một thực thể trung tâm.

Phần lớn các ứng dụng DeFi (tại thời điểm bài viết được thực hiện) tồn tại trên blockchain Ethereum. Điều này là bởi Ethereum là mạng lưới đầu tiên hỗ trợ smart contract. Chính vì vậy, Ethereum hiện vẫn đang lưu trữ phần lớn các nền tảng DeFi.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa DeFi chỉ dành riêng cho ETH. Trên thực tế, hiện có rất nhiều nền tảng DeFi hoạt động trên các mạng lưới khác như Solana và Cardano.

Tài chính tập trung và tài chính phi tập trung (DeFi)

Tài chính tập trung và tài chính phi tập trung có một vài điểm tương đồng nhưng cũng tồn tại rất nhiều khác biệt. Để hiểu được tác động của tính phi tập trung, trước tiên hãy xem cách tài chính tập trung vận hành.

Tài chính tập trung (Centralized Finance - CeFi) là gì?

Trong lĩnh vực crypto, tài chính tập trung thường dùng để chỉ các sàn giao dịch tập trung. Một số ví dụ về nền tảng tập trung bao gồm Coinbase, Binance, Bitfinex, Gemini và Kraken.

Các sàn giao dịch tập trung có một số đặc điểm chính như sau:

• Được vận hành bởi một thực thể trung tâm: Một sàn giao dịch crypto tập trung là nền tảng được điều hành bởi một công ty ngoài đời thực. Công ty này giám sát và kiểm soát toàn bộ hoạt động của sàn giao dịch. Vì là một pháp nhân hợp pháp, công ty sẽ phải tuân theo luật pháp tại khu vực pháp lý nơi họ hoạt động.
• Yêu cầu KYC: Để sử dụng dịch vụ của một nền tảng tập trung, người dùng cần trải qua quy trình gọi là Know Your Customer (KYC). Quy trình này là một phần của sáng kiến chống rửa tiền toàn cầu (AML). Nói ngắn gọn, mỗi khách hàng mới đều phải cung cấp thông tin và giấy tờ để xác minh danh tính. Hiện nay, gần như tất cả các sàn giao dịch tập trung đều yêu cầu khách hàng thực hiện KYC. Đáng tiếc là điều này tạo ra sự mất cân bằng giữa người dùng và tổ chức. Cụ thể, người dùng buộc phải tin tưởng tổ chức đó với dữ liệu cá nhân nhạy cảm của mình để được phép sử dụng dịch vụ.
• Sử dụng ví lưu ký (Custodial Wallet): Các sàn giao dịch tập trung không cho khách hàng lựa chọn nào khác ngoài việc lưu trữ tài sản trong ví lưu ký của nền tảng. Điều này đồng nghĩa nền tảng kiểm soát private key và do đó cũng kiểm soát toàn bộ số crypto trong tài khoản đó. Tuy nhiên, nếu không sở hữu private key liên kết trực tiếp với địa chỉ blockchain của mình, tài sản crypto của bạn chỉ an toàn ở mức độ mà bên trung gian đó còn tồn tại và đáng tin cậy. Nếu nền tảng bị hack, phá sản hoặc bị đóng băng bởi cơ quan pháp lý, bạn sẽ không có cách nào truy cập vào tài sản của mình. Đây chính là lý do khiến mô hình custodial wallet tồn tại những điểm yếu cố hữu.

CeFi và DeFi có khác biệt gì?

Mặc dù bạn vẫn có thể lending, borrowing và trading tương tự như trên các giao thức tập trung, nhưng DeFi protocol mang lại nhiều quyền kiểm soát tài sản hơn cho người dùng. Ví dụ:

• DeFi không phụ thuộc vào thực thể hay tổ chức trung tâm: Các nền tảng và dịch vụ tài chính DeFi không được vận hành bởi bất kỳ tổ chức trung tâm nào. Thay vào đó, chúng là những giao thức hoạt động thông qua smart contract. Không tồn tại công ty trung tâm hay single point of failure, đồng thời chúng cũng không chịu sự quản lý của cơ quan kiểm soát tập trung.
• Không cần KYC, dữ liệu cá nhân hay rào cản truy cập: Do các nền tảng DeFi không bị quản lý tập trung, người dùng không cần xác minh danh tính hoặc cung cấp giấy tờ để sử dụng dịch vụ DeFi. Một ví crypto – cùng một ít crypto là tất cả những gì cần thiết.
• Self-Custody là yếu tố quan trọng nhất: Các nền tảng DeFi cung cấp quyền tự lưu ký hoàn toàn khi giao dịch. Khi sử dụng các nền tảng này, sẽ không tồn tại “ví nền tảng” dạng lưu ký. Thay vào đó, người dùng sẽ tương tác trực tiếp với giao thức thông qua ví crypto non-custodial của riêng mình. Bạn chính là người kiểm soát tài sản crypto ở mọi thời điểm. Tuy nhiên, đi cùng với quyền kiểm soát đó cũng là trách nhiệm bảo vệ private key của bản thân.

Vì sao DeFi quan trọng?

Do blockchain mang tính không cần cấp phép (permissionless), các ứng dụng DeFi có thể được truy cập bởi bất kỳ ai, bất kể họ đang sinh sống ở đâu trên thế giới. Bất kỳ ai sở hữu ví tiền mã hóa và kết nối internet đều có thể tham gia vào thế giới tài chính phi tập trung mà không cần credit check, KYC hay bất kỳ rào cản gia nhập nào khác.

Điều này đặc biệt quan trọng đối với 1,7 tỷ người trưởng thành trên toàn cầu hiện chưa có tài khoản ngân hàng. Thông qua DeFi, những cá nhân này cũng như tất cả mọi người, giờ đây đều có thể tiếp cận hàng loạt giao thức không cần cấp phép (permissionless) cung cấp nhiều tính năng tương tự ngân hàng truyền thống.

Các trường hợp sử dụng của DeFi

Mặc dù vẫn là một ngành công nghiệp tương đối mới, tài chính phi tập trung đã phát triển mạnh mẽ trong những năm gần đây. Kết quả là cả số lượng lẫn sự đa dạng của các ứng dụng DeFi cũng tăng trưởng đáng kể. Ngày nay, gần như mọi dịch vụ tài chính lớn mà bạn đang sử dụng đều đã có phiên bản DeFi thay thế.

Một số ứng dụng của công nghệ DeFi hoàn toàn độc đáo, trong khi một số khác chỉ là phiên bản phi tập trung của các dịch vụ hiện có. Tuy nhiên, tất cả đều khả thi nhờ công nghệ blockchain peer-to-peer.

Vậy đâu là những trường hợp sử dụng nổi bật nhất của DeFi hiện nay?

Sàn giao dịch phi tập trung (DEX)

DEX – hay sàn giao dịch phi tập trung (decentralized exchange) hoạt động đúng như tên gọi của nó: cho phép bạn trao đổi crypto, coin hoặc token. DEX có thể thực hiện giao dịch mà không cần một thực thể trung tâm giám sát dịch vụ, đồng nghĩa bạn vẫn giữ quyền kiểm soát private key của mình.

Ngoài ra, các sàn giao dịch phi tập trung cũng cho phép người dùng giao dịch mà không cần chờ đối tác giao dịch khác xuất hiện. Thay vì sử dụng hệ thống order book như sàn tập trung, DEX định giá thông qua liquidity pool và Automated Market Maker (AMM).

Nói ngắn gọn, công nghệ này cho phép người dùng giao dịch trực tiếp với hệ thống. Các DEX hàng đầu như Paraswap, Uniswap và Curve đều sử dụng công nghệ này.

Dịch vụ lending & borrowing trong DeFi

Các giao thức lending DeFi như Compound và Aave cho phép người dùng lending và borrowing crypto theo cách an toàn và trustless. Người vay sẽ gửi tài sản thế chấp (collateral) và thường trả mức lãi suất cố định, trong khi người cho vay nhận được lợi nhuận biến động từ tài sản của họ.

Dịch vụ lending DeFi cho phép bất kỳ ai sở hữu ví crypto đều có thể đóng góp tài sản vào giao thức. Điều này tạo cơ hội cho người khác vay tài sản đó, còn người cho vay sẽ nhận lãi suất.

Tuy nhiên, thay vì một tổ chức trung tâm đứng ra quản lý thanh toán, smart contract sẽ tự động thực hiện toàn bộ quy trình.

Dịch vụ staking trong DeFi

DeFi cũng mang đến những lựa chọn hoàn toàn mới mà trước đây không tồn tại và staking là ví dụ điển hình. Crypto staking bao gồm việc “khóa” một phần tài sản crypto của bạn như một phần trong quá trình bảo mật blockchain.

Đổi lại, bạn sẽ nhận phần thưởng, đồng nghĩa staking mang đến cho người dùng DeFi một phương thức tạo thu nhập thụ động độc đáo. Nhiều dịch vụ staking như Kiln và Lido hiện cung cấp cơ sở hạ tầng giúp quản lý toàn bộ quá trình staking, khiến đây trở thành một trong những dịch vụ nổi bật nhất trong hệ sinh thái DeFi.

Đây chỉ là một vài ví dụ trong số rất nhiều lựa chọn DeFi hiện có. Với sự xuất hiện ngày càng nhiều của các nền tảng và dịch vụ mới, chắc chắn chúng ta sẽ còn thấy thêm vô số cơ hội mở ra cho người dùng crypto trong tương lai.

Bảo hiểm phi tập trung

Các giao thức bảo hiểm phi tập trung như Nexus Mutual cho phép người dùng tự bảo vệ mình trước nhiều loại rủi ro trong lĩnh vực DeFi, chẳng hạn như hack, trộm cắp, flash crash và gần như mọi sự cố khác. Bất kỳ ai cũng có thể đóng góp vào insurance pool (tạm dịch: bể bảo hiểm) để nhận lợi nhuận từ việc chấp nhận rủi ro.

Phát hành tài sản tổng hợp (synthetic asset)

Các nền tảng phát hành tài sản tổng hợp cho phép người dùng tạo ra nhiều loại token crypto mô phỏng giá hoặc đặc điểm của một loại tiền kỹ thuật số khác, tài sản ngoài đời thực hoặc sản phẩm tài chính.

Tài sản tổng hợp về bản chất là các công cụ phái sinh crypto, cho phép người dùng tiền mã hóa giao dịch và tiếp cận các sản phẩm tài chính phức tạp chỉ thông qua một token duy nhất (như ETF, options và basket fund).

Ngoài ra, chúng còn cho phép người dùng tham gia vào những thị trường vốn khó tiếp cận theo cách truyền thống.

Ưu điểm của DeFi

Có thể nói, lợi ích lớn nhất của các ứng dụng DeFi chính là khả năng tiếp cận. Do không có thực thể quản lý trung tâm, đồng thời không tồn tại quy định hay giới hạn nghiêm ngặt, các ứng dụng DeFi mở cửa cho bất kỳ ai, bất kể họ sống ở đâu trên thế giới.

Bất kỳ ai có ví crypto và kết nối internet đều có thể tham gia thế giới tài chính phi tập trung, mà không cần credit check, KYC hay bất kỳ rào cản gia nhập nào khác. Điều này đặc biệt quan trọng đối với 1,7 tỷ người trưởng thành trên toàn cầu chưa có tài khoản ngân hàng. Thông qua DeFi, những cá nhân này cùng tất cả mọi người giờ đây đều có thể tiếp cận nhiều giao thức permissionless cung cấp các tính năng tương tự ngân hàng truyền thống.

Tuy nhiên, DeFi không chỉ dừng lại ở việc cung cấp dịch vụ tài chính cơ bản cho những người cần chúng. DeFi tạo ra một hệ thống hoàn toàn mới dựa trên tính cởi mở và minh bạch. Về cơ bản, nó đảm bảo rằng người tham gia có thể kiểm tra chính xác những gì đang diễn ra phía sau hệ thống.

Đồng thời, DeFi loại bỏ nhu cầu sử dụng bên thứ 3 đáng tin cậy và các bên trung gian tốn kém từ đó giảm chi phí truy cập xuống mức tối thiểu. Hơn nữa, DeFi còn mang đến cho người dùng cơ hội tạo lợi nhuận từ tài sản kỹ thuật số bằng cách đóng góp vào các lending pool.

Những pool này cung cấp khoản vay được thế chấp cho người vay và cho phép người dùng khác trao đổi coin trực tiếp với hệ thống. Các mô hình này đặc biệt hấp dẫn bởi chúng thường mang lại lợi suất cao hơn đáng kể so với ngân hàng truyền thống.

Nhược điểm của DeFi

DeFi mang đến cho người dùng phổ thông khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính chưa từng có, quyền kiểm soát dữ liệu cá nhân và cơ hội tạo thu nhập thụ động. Tuy nhiên, giống như bất kỳ hoạt động nào khác, người dùng cần nhận thức rõ các rủi ro liên quan.

Blockchain không được quản lý

Smart contract và blockchain đã cho phép bất kỳ ai phát triển ứng dụng tài chính và cung cấp ra công chúng, tạo nên làn sóng đổi mới đầy hấp dẫn nhưng điều đó cũng đi kèm cái giá riêng.

Do không có thực thể trung tâm hay cơ sở hạ tầng truyền thống, các ứng dụng DeFi không chịu sự giám sát pháp lý giống như các dịch vụ tiêu dùng truyền thống.

Bạn gần như không có bất kỳ đảm bảo thực sự nào về đối tượng mình đang tương tác, nội dung phía sau smart contract, hay liệu dự án đó có hợp pháp hay không và nếu mắc sai lầm, sẽ không có ai giúp bạn lấy lại tài sản crypto.

Thay vào đó, người dùng hoàn toàn phụ thuộc vào khả năng tự nghiên cứu của chính mình. Đây là lý do việc hiểu rõ DYOR là điều tối quan trọng.

Ví dụ, chỉ riêng việc học cách đọc smart contract và hiểu white paper đã là một khởi đầu rất tốt. Sau đó, việc tìm hiểu các nguồn thông tin như Discord cũng vô cùng hữu ích khi đánh giá dự án mới.

Tương lai của DeFi

Trong hai năm gần đây, tổng giá trị token bị khóa (TVL) trong các công cụ và giao thức DeFi đã tăng từ 203 triệu USD lên 9,53 tỷ USD. Điều này tương đương mức tăng trưởng hơn 4.500%.

Tuy nhiên, không chỉ người dùng phổ thông quan tâm đến DeFi – các tổ chức tài chính truyền thống cũng đang ngày càng chú ý đến lĩnh vực này. Trên thực tế, nhiều công ty đang nghiên cứu cách tham gia vào thế giới tài chính phi tập trung.

Tuy nhiên, với DYOR và self-custody là nền tảng cốt lõi của ngành công nghiệp này, đồng thời không tồn tại “cơ hội sửa sai” nếu bạn mắc lỗi, việc hiểu chính xác mình đang tương tác với điều gì chưa bao giờ quan trọng đến thế.

Mặc dù nhiều nền tảng DeFi thực sự giúp trao lại quyền tự do tài chính cho người dùng và mở ra những cơ hội mới đầy tiềm năng, thậm chí mang tính giải phóng hoặc sinh lời, nhưng không phải tất cả đều an toàn để sử dụng, và một số thậm chí là lừa đảo hoàn toàn.

Chính vì vậy, bạn cần thực hiện thẩm định chuyên sâu (due diligence) cẩn thận trước khi đầu tư hoặc sử dụng bất kỳ nền tảng DeFi nào. Bạn chỉ nên chấp nhận rủi ro với số tiền mà mình có thể để mất.